Θα πλήξει η πανδημία την ψυχική υγεία παιδιών και οικογενειών;

Πριν από ένα χρόνο γράφαμε πως η πανδημία Covid-19 έχει αλλάξει την οικογενειακή ζωή και, ως δυνητικά τραυματική, αναμένεται να επηρεάσει και την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων, και ιδιαίτερα των πλέον ευάλωτων ομάδων πληθυσμού. Ωστόσο δεν υπήρχαν τότε μελέτες σε γενικό πληθυσμό, πολύ περισσότερο σε παιδιά και εφήβους, και μάλιστα μακροχρόνιες, γεγονός που αποτελεί σημαντικό κενό στην έρευνα.

Ενα χρόνο μετά γνωρίζουμε πως η πανδημία έχει προκαλέσει άνευ προηγουμένου αλλαγές στη ζωή 1,6 δισ. παιδιών και εφήβων. Οι πρώτες μη αντιπροσωπευτικές μελέτες από Κίνα, Ινδία, Βραζιλία, ΗΠΑ, Ιταλία, Ισπανία και Γερμανία έδειξαν αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των νέων. Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 83 άρθρων και 80 μελετών ανέδειξε αυξημένες πιθανότητες κατάθλιψης και κυρίως άγχους στους εφήβους, στη διάρκεια και μετά την απομόνωση.

Σε εν εξελίξει μελέτη της Παιδοψυχιατρικής  Κλινικής ΕΚΠΑ (με συνερευνητές τον επίκουρο καθηγητή Παιδοψυχιατρικής Γ. Γιαννακόπουλο και τον υποψήφιο διδάκτορα Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ δρ Φ. Ζαραβίνο-Τσάκο) 482, μέχρι τώρα, οικογενειών, βρίσκουμε  αυξημένα ποσοστά (περί το 18%) κλινικά σημαντικών προβλημάτων διαγωγής και συναισθήματος στα τέκνα τους ηλικίας 7-17 ετών. Τα παιδιά είχαν λιγότερα προβλήματα με τους συνομηλίκους και μικρότερο κίνδυνο ανάπτυξης συναισθηματικών προβλημάτων συγκριτικά με τους εφήβους. Τα παιδιά οικογενειών με υγιή λειτουργικότητα, είχαν μικρότερο κίνδυνο ανάπτυξης προβλημάτων συναισθήματος, διαγωγής αλλά και προκοινωνικών (θετικών) συμπεριφορών. Η πανδημία φαίνεται να μην αποτελεί πρόκληση μόνο για τα παιδιά, αλλά και για τις οικογένειες αφού βρίσκουμε υψηλά ποσοστά (περίπου 41%) οικογενειακής δυσλειτουργίας, χειρότερη σωματική υγεία των μητέρων από τους πατέρες και σημαντικά κάτω του κανονικού ψυχική υγεία των γονέων (χωρίς διαφορές μεταξύ γονέων). Επιπλέον, σε ποσοστό σχεδόν 17% βρίσκουμε συμπτώματα μετατραυματικού στρες, τα οποία σχετίζονται με την (μεγαλύτερη) ηλικία του παιδιού, το (χαμηλότερο) οικογενειακό εισόδημα, τα αυξημένα επίπεδα στρες λόγω των περιορισμών και την χειρότερη ψυχική υγεία. Οι οικογένειες των παιδιών με αυτισμό που παρακολουθούνται στην κλινική, επίσης είναι επιβαρυμένες, αν και διαφορετικά από την προηγηθείσα περίοδο της οικονομικής κρίσης (επιστ. υπεύθυνη μελέτης, καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Κ. Παπανικολάου). Μια αξιοπρόσεκτη κλινική παρατήρησή μας αφορά τις νοσηλευόμενες στην κλινική έφηβες σε ολοένα και μεγαλύτερο πια αριθμό με σοβαρή αυτοκτονικότητα, γεγονός που φαίνεται να σχετίζεται και με την πανδημία και τα περιοριστικά μέτρα.

Η πανδημία δεν αποτελεί πρόκληση μόνο για τους νέους και τις οικογένειές τους, αλλά και για τις υπηρεσίες υγείας και ψυχικής υγείας. Η αναδιοργάνωση της οικογενειακής ζωής, η διαχείριση της καραντίνας και του αποκλεισμού, η πολλαπλή επιβάρυνση των γονέων, ιδιαίτερα των οικονομικά πλέον αδύναμων και με μεγάλες ανάγκες, αποτελούν πρόκληση και για τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Εκτός της προφανούς ανάγκης μελέτης, και μάλιστα μακροχρονίως, των επιπτώσεων τόσο της ίδιας της πανδημίας όσο και του παρατεταμένου εγκλεισμού και των μέτρων κοινωνικής απομόνωσης, υπάρχει μεγάλη ανάγκη παροχής ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων προληπτικής υποστήριξης και έγκαιρης παρέμβασης, ιδιαίτερα στις πιο ευάλωτες ομάδες παιδιών και οικογενειών, και μάλιστα από ικανούς και έμπειρους ειδικούς ψυχικής υγείας. Ας είμαστε λοιπόν επαρκώς προετοιμασμένοι (με μόνιμο προσωπικό κ.λπ.) για αύξηση σε προβλήματα ψυχικής υγείας, ακόμα και στη μετά Covid-19 εποχή.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝΠ «Η Αγία Σοφία», διευθυντής Σπουδών ΠΜΣ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ «Ψυχική Υγεία και Ψυχιατρική Παιδιών και Εφήβων»