H Ευρώπη το 2040

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης είναι σήμερα, αναμφίβολα, η πρώτη πολιτική προτεραιότητα. Σχεδόν εξίσου σημαντική προτεραιότητα, ωστόσο, είναι η αναδιοργάνωση της οικονομίας για την εποχή μετά την πανδημία, με σκοπό την εξασφάλιση βιώσιμου, ανθεκτικού και – γιατί όχι; – καλύτερου μέλλοντος.

Είναι αυτονόητο ότι τη γενική κατεύθυνση για τις μεγάλες προκλήσεις του μέλλοντος δεν μπορεί να τις καθορίσει κάθε κράτος μόνο του. Στη δική μας γωνιά του κόσμου αυτόν τον στρατηγικό ρόλο καλείται να παίξει η ΕΕ.

Η ΕΕ ως ισχυρός παγκόσμιος εταίρος έως το 2040

Το αν θα διασφαλίσει η ΕΕ τη στρατηγική της αυτονομία και τον ρόλο της ως ισχυρού παγκόσμιου συνδιαμορφωτή των εξελίξεων σε ένα ολοένα και ανταγωνιστικότερο διεθνές περιβάλλον εξαρτάται από το πώς θα ανταποκριθεί στις βασικές προκλήσεις που θα κληθεί να αντιμετωπίσει έως το 2040. Μια απόπειρα χαρτογράφησης των προκλήσεων αυτών αποτυπώνεται ως εξής:

Βασικός μοχλός της ανάδειξης της οικονομικής ισχύος της ΕΕ μέχρι σήμερα είναι η παγκόσμια ρυθμιστική της δύναμη, η οποία απορρέει κυρίως από το σημαντικό μέγεθος της ευρωπαϊκής αγοράς (450 εκατομμύρια πολίτες/καταναλωτές – 13,9 τρισ. ευρώ ΑΕΠ το 2019). Με το «Brussels Effect» η ΕΕ επηρεάζει ξένες πολυεθνικές εταιρείες που βρίσκουν ευκολότερο να συμμορφωθούν με τους αυστηρούς κανόνες της (για την προστασία του ανταγωνισμού, των προσωπικών δεδομένων, των καταναλωτών, του περιβάλλοντος κ.ά.) παρά να στραφούν σε αγορές εκτός Ευρώπης. Ωστόσο, η διατήρηση αυτού του ρόλου με την πάροδο του χρόνου θα καταστεί πιο δύσκολη δεδομένης της μείωσης του μεριδίου της ΕΕ στο παγκόσμιο ΑΕΠ.
Από την άποψη της στρατιωτικής ισχύος, η ΕΕ αντιμετωπίζει ορισμένους συστημικούς περιορισμούς. Η σημασία της πολιτικής άμυνας και ασφάλειας, όμως, δεν περιορίζεται στην πρόληψη παραδοσιακών συγκρούσεων, αλλά έχει ευρύτερη σημασία: αντιμετώπιση υβριδικών απειλών, καταπολέμηση της τρομοκρατίας ή του εγκλήματος στον κυβερνοχώρο, σωστή χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε τομείς όπως ο έλεγχος των αυτόνομων όπλων.
Το Διάστημα είναι ένας τομέας στον οποίο η Ευρώπη έχει σημειώσει αξιοσημείωτα επιτεύγματα (π.χ. τα προγράμματα «Galileo» και «Copernicus»). Η αυτόνομη και προσιτή πρόσβαση στο Διάστημα και τις διαστημικές τεχνολογίες είναι το κλειδί για την εξέλιξη της άμυνας και της ασφάλειας τις επόμενες δεκαετίες.
Η αυξανόμενη ευθραυστότητα των ωκεανών απαιτεί νέα διεθνή διακυβέρνηση στρατηγικού ενδιαφέροντος (θαλάσσια ασφάλεια, εμπόριο και μεταφορές, εξορύξεις κ.ά.). Ειδικώς η υπερθέρμανση της Αρκτικής θα έχει σημαντικές συνέπειες στις παγκόσμιες θαλάσσιες μεταφορές και τις εμπορικές αλυσίδες (ζήτημα που πρέπει να απασχολήσει ιδιαίτερα την ελληνική ναυτιλία και εξωτερική πολιτική).

Η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από ξένους εμπορικούς εταίρους για πρώτες ύλες που είναι βασικές για τον πράσινο μετασχηματισμό της, ενώ η ζήτησή τους συνεχώς αυξάνεται. Για παράδειγμα, οι μπαταρίες που απαιτούνται για την τροφοδοσία ηλεκτρικών οχημάτων και την αποθήκευση αιολικής και ηλιακής ενέργειας χρησιμοποιούν κοβάλτιο, λίθιο, γραφίτη και νικέλιο. Σήμερα η Κίνα είναι ο σημαντικότερος προμηθευτής κρίσιμων πρώτων υλών, με υψηλά μερίδια εφοδιασμού π.χ. για σπάνια μέταλλα (98%), συμμετέχοντας σε έργα εξόρυξης πρώτων υλών ακόμη και στην Αφρική.

Ενωση ή διάλυση;

Η Ευρώπη αναπόφευκτα θα υποχρεωθεί να εξελιχθεί. Αργά και σταδιακά θα το πράξει μέσα από την επανάληψη μιας αέναης, θεμελιώδους σύγκρουσης που θα οδηγήσει είτε προς την πολιτική ολοκλήρωση ή προς την υποβάθμιση σε status νομισματικής ένωσης και ζώνης ελεύθερων συναλλαγών.

Ο εθνικός εγωκεντρισμός των ισχυρών έναντι της οφειλόμενης ενωσιακής συλλογικής συνείδησης. Η νέα εποχή θα αναδείξει ρητώς ότι χρειαζόμαστε την Ευρώπη, γιατί χωρίς αυτή είμαστε ασήμαντοι στη διεθνή σκακιέρα. Είναι κοινοτοπίες που αξίζει, όμως, στη συγκυρία της κρίσης να επαναλαμβάνονται. Η κρίση ανέδειξε όλες τις παθογένειες της Ενωσης. Και την ανάγκη να αλλάξουμε. Θα αποφασίσει η Ευρώπη να αλλάξει; United States of Europe ή United Europe of States;

Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου είναι γενικός γραμματέας Επικοινωνίας & Ενημέρωσης, επικεφαλής Ομάδας Μακροπρόθεσμου Στρατηγικού Σχεδιασμού – Foresight της κυβέρνησης.