Από τις στρατευμένες στις εφήμερες πλατείες

«Η πλατεία ήταν γεμάτη, με το νόημα που ‘χει κάτι απ’ τις φωτιές» λέει το εμβληματικό τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου περιγράφοντας σε μεγάλο βαθμό τη συμβολική σημασία που πήρε μεταπολιτευτικά ο δημόσιος αυτός χώρος. Χώρος πολιτικής στράτευσης και έμμεσου ερωτισμού, χώρος συγκρότησης προσωρινών ή πιο μόνιμων συλλογικοτήτων αλλά και αναζήτησης ενός προσωπικού νοήματος σε μια εποχή όλο και μεγαλύτερης ρευστότητας σε ταυτότητες και συναισθήματα. Η πλατεία βέβαια τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 μετεξελίχθηκε σε χώρο μιας ακραίας κομματικής οπαδοποίησης, ενός δημοκρατικού «πανηγυριού»  προεκλογικής επικοινωνίας, αυτού που μετέπειτα σατιρίσθηκε ως «πλαστικό» πολιτικό θέαμα.

Η ακραία πολιτικοποίηση της πλατείας από τη δεκαετία του ’90 και ύστερα ξεθύμανε. Η περίοδος της οικονομικής ευημερίας και των πολλαπλών χώρων διασκέδασης που άνθισαν την περιθωριοποίησαν σημαντικά τόσο ως πολιτικό όσο και ως κοινωνικό χώρο συνεύρεσης. Ενα σύνθημα όμως έμελλε να γίνει ιδιαίτερα γνωστό εκείνη την περίοδο προερχόμενο από τη δημοφιλέστατη σατιρική εκπομπή του Λάκη Λαζόπουλου, Δέκα Μικροί Μήτσοι. Εκεί ο γνωστός κωμικός ως έφηβος των βορείων προαστίων ρωτούσε τον φίλο του (βλ. Χρυστόφορος Παπακαλιάτης) «πάμε πλατεία;» για να αντιπαρέλθουν τον ψυχαγωγικό και «γκομενικό» τους κορεσμό.

Η σατιρική αυτή φράση, στην εποχή της οικονομικής κρίσης μεταβλήθηκε και πάλι σε πολιτικό σύνθημα. Τώρα (2011) ήταν οι αγανακτισμένοι πολίτες από τη χρεωκοπία της χώρας που κατασκήνωσαν στις πλατείες για να διαμαρτυρηθούν για τα μνημόνια που τους επιβάλλονταν από μια ανάλγητη ξένη «τρόικα» και ένα πολιτικό σύστημα απονομοποιημένο μετά το διαφαινόμενο τέλος της πελατειακής του διαιώνισης. Η πλατεία χωρίστηκε σε πάνω και κάτω, σε ακροδεξιές μούντζες και αριστερές προσπάθειες κατάλυσης της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας μέσω φαντασιώσεων για την εφαρμογή μιας αμεσοδημοκρατικής συνθήκης. Το συγκεντρωμένο πλήθος, για χρόνια μακριά από πολιτικές διεργασίες και ταυτότητες διατράνωνε με κάθε τρόπο τον πανικό του μπροστά στο ενδεχόμενο μιας πολύπλευρης πτώσης. Εκεί επωάστηκε ο νέος ριζοσπαστισμός, αυτός που έφερε κυρίως εθνικολαϊκιστικά χαρακτηριστικά και μετέπειτα την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Από τους γραφικούς Σπαρτιάτες μέχρι τις μηχανοκίνητες πορείες η Πλατεία Συντάγματος αντανακλούσε τον φόβο κυρίως μεσαίων στρωμάτων μπροστά στην κοινωνική τους κάθοδο.

Σήμερα στην περίοδο της πανδημίας η πλατεία επανεφευρίσκεται. Οχι ως χώρος έκφρασης της «αγανάκτησης» (που έχει σχεδόν ξεχαστεί) αλλά της «κούρασης» από τα παρατεταμένα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης για την αντιμετώπιση της νόσου Covid-19. To 2021 η πλατεία με έναν περίεργο τρόπο παίρνει ταυτόχρονα την πολιτική και ψυχαγωγική της διάσταση, γίνεται ξεκάθαρα σημείο έκφρασης του «ριζοσπαστικού καταναλωτισμού». Χώρος «αντίστασης» στα κρατικά μέτρα περιορισμού στο σπίτι και παράλληλα σημείο συνάντησης που αντικαθιστά τα κλειστά μαγαζιά εστίασης και νεανικής συνεύρεσης και ψυχαγωγίας. Οι «άτρωτοι» από την πανδημία νέοι διατυμπανίζουν με κάθε τρόπο τη νεότητά τους και την έμμεση επιθετικότητά τους προς τους «ευάλωτους» μεγαλύτερους, αφού η ανάγκη τους για ποτά, ξενύχτια, ερωτικά βλέμματα και χαβαλέ προβάλλεται ως αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα. Η πλατεία Κολωνακίου και η πλατεία Εξαρχείων, που ποτέ δεν υπήρξαν και ιδιαίτερα διαφορετικές, συγχωνεύονται. Ο Σαββόπουλος παράδοξα σιγοτραγουδά μαζί με τον καλοπερασάκια έφηβο του Λαζόπουλου: «Η συγκέντρωση ανάβει κι όλα είναι εφήμερα».

Ο Βασίλης Βαμβακάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ