Πάλι το ’41

«Πενία τέχνας κατεργάζεται»: είναι η γνωστή ρήση του Θεόκριτου και η σοφία της επαληθεύτηκε στην Αθήνα τον πρώτο χειμώνα της ναζιστικής κατοχής, τότε που οι Αθηναίοι αναγκάστηκαν να επινοήσουν κάθε τρόπο για την αντιμετώπιση της χειρότερης φτώχειας στη σύγχρονη ιστορία της πόλης τους. Σιτάρι για αλεύρι δεν υπήρχε και ο φούρναρης χρησιμοποιούσε μείγμα από καλαμπόκι και πίτουρα για να ψήσει δήθεν ψωμί. Οι νοικοκυρές καβούρδιζαν ρεβίθια, τα κοπάνιζαν στο γουδί και έβραζαν τη σκόνη στο μπρίκι για καφέ. Οι άφθονες τότε στην Αττική χαρουπιές ήταν πηγή για χαρουπόμελο, το μόνο διαθέσιμο γλυκαντικό. Το μανάβικο στην Αχαρνών πουλούσε μόνο λαχανίδες, το κρεοπωλείο ήταν κλειστό και ο χασάπης είχε κάνει κρυφή εγκατάσταση στο πλαϊνό γραφείο κηδειών. Οχι, δεν είχαμε καταντήσει ανθρωποφάγοι: Το σφαγμένο στο Μενίδι μοσχάρι μεταφερόταν εν πομπή μέσα σε φέρετρο, ώστε να μην το κατασχέσουν οι Γερμανοί. Είχε μάλιστα χαρακτηριστικά λεχθεί ότι ο γερμανός φύλακας στην είσοδο της πόλης παρουσίασε όπλα προς τιμήν του «νεκρού»!

Δεν υπήρχε δέρμα για υποδήματα και φορούσαμε ξύλινα τσόκαρα, τα οποία κάποιος καινοτόμος κατασκευαστής είχε επινοήσει να κόβει σε δύο τμήματα και να συνδέει το πίσω μέρος με το εμπρός με μικρούς μεντεσέδες. Τα τσόκαρα αποκτούσαν έτσι κάποια ευελιξία αλλά το τάκα τακ, τάκα τακ στο περπάτημα προκαλούσε θλιβερά γέλια. Τα καροτσάκια για τοπικές μεταφορές είχαν ρουλεμάν αντί για λαστιχένιες ρόδες, καμιά φορά έβλεπες δύο ή τρία συνδεδεμένα σε μορφή «καροτσοστοιχίας». Φρικιαστική ανάμνηση η μεταφορά πτωμάτων σε τέτοια καροτσάκια.

Λόγω έλλειψης βενζίνης η πενία οδήγησε έναν έλληνα μηχανικό (νομίζω ονόματι Σφαέλος) στην επινόηση του περίφημου γκαζοζέν που αποτελούνταν από λέβητα σε σχήμα μεγάλου κάθετου κυλίνδρου, με εστία φωτιάς στη βάση όπου καίγονταν ξύλα. Το όλο κατασκεύασμα αναρτιόταν στο πίσω μέρος του λεωφορείου ή του φορτηγού μαζί με μικρή αποθήκη ξύλων. Τα αέρια που παράγονταν από την πυρόλυση μεταφέρονταν και καίγονταν στον θάλαμο εσωτερικής καύσης των μηχανών και έτσι δημιουργούνταν μια πολύ αργή κίνηση των οχημάτων. Στα καθήκοντα του εισπράκτορα του λεωφορείου είχε προστεθεί και η φροντίδα εφοδιασμού της φωτιάς σε κάθε στάση. Αξέχαστη ανάμνηση από τη μοναδική μου επιβίβαση σε λεωφορείο-γκαζοζέν ήταν μια διαδρομή με τον πατέρα μου από το Ψυχικό προς την Κηφισιά. Το απόγειο της εμπειρίας ήταν η στάση του λεωφορείου στον Παράδεισο Αμαρουσίου, όπου ο εισπράκτορας ζήτησε να κατεβούν όλοι οι άνδρες-επιβάτες για να συγκεντρώσουν κλαδιά ελιάς για ανεφοδιασμό, προκειμένου το λεωφορείο να βγάλει τη μεγάλη τελευταία ανηφόρα!

Και ακόμη μια ενεργειακού ενδιαφέροντος ανάμνηση: Υπήρχε αυστηρός περιορισμός στην ποσότητα ηλεκτρικού ρεύματος που είχε δικαίωμα να ξοδεύει ανά μήνα ο κάθε καταναλωτής, ενώ για τους παραβάτες προβλεπόταν, ως απλό και σίγουρα αποτελεσματικό μέτρο, η ποινή του θανάτου! Είχαμε την ατυχία στο κρησφύγετο όπου είχε καταφύγει η οικογένειά μου να συμβεί διαρροή ρεύματος και πριν το αντιληφθούμε να καταγραφεί τρομερή υπέρβαση της επιτρεπτής κατανάλωσης. Αφού διαπιστώθηκε ότι κάθε προσπάθεια αιτιολόγησης ήταν μάταια, προσφύγαμε στη βοήθεια τοπικού ηλεκτρολόγου και αντιστρέψαμε τα καλώδια ώστε ο μετρητής να γυρίζει προς τα πίσω.

Ας μη σπεύσει παρακαλώ η ΔΕΗ να στραφεί εναντίον μου για ρευματοκλοπή. Ημουν πολύ μικρός και άλλωστε, ύστερα από ογδόντα χρόνια, το αδίκημα μάλλον θα έχει παραγραφεί…

Ο Ραφαήλ Μωυσής είναι επίτιμος πρόεδρος του ΙΟΒΕ