Κι ο Μενούσης μεθυσμένος πάει την έσφαξε

Υπάρχει μια, ας την πούμε, αντισυμβατικότητα σε αυτά τα πλάνα που έχουν κατακλύσει τις τελευταίες μέρες τις οθόνες μας. Από τη μία, τα πετρόχτιστα ανηφορικά δρομάκια της Μακρινίτσας που παραπέμπουν σε γραφικές σκηνές από ελληνικές ταινίες. Και από την άλλη, οι περιγραφές ενός άγριου εγκλήματος. Με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που κάνουν τέτοιου είδους δράματα να διασώζονται στη συλλογική μνήμη των τοπικών κοινωνιών ως λαϊκό αφήγημα. Που ξεκινούν από έναν έρωτα και καταλήγουν σε έναν εφιάλτη. Ο άνδρας-θηρίο, το κακό στη γειτονιά, η τρομοκρατημένη γυναίκα, οι μαχαιριές, το διπλό φονικό μπροστά στο παιδί και τους γονείς, η μάνα με τα σχισμένα χείλη από το χτύπημα του δολοφόνου, οι φωνές, ο πανικός, η απελπισία, ο θρήνος. Στις παλιές εποχές μπορεί, με τον καιρό, να γινόταν και τραγούδι. «Κι ο Μενούσης μεθυσμένος πάει την έσφαξε».

Οι άνθρωποι, από την αρχαιότητα ακόμη, τέτοιες σφαγές τις κάνουν τραγούδια και παραμύθια και έργα ολόκληρα και θρύλους για να τις αντέξουν. Για να τις ξορκίσουν και, συγχρόνως, να τις διατηρήσουν στη μνήμη τους. Και να τις μοιραστούν. Οπως μοιράζεται η κοινή ενοχή. Γιατί αυτά τα φονικά, ειδικά στις μικρές κοινωνίες – είτε πρόκειται για ένα χωριό πριν από εκατό χρόνια είτε για μια νεότερη αστική γειτονιά – έχουν αντίστροφη μέτρηση. Μοιάζουν με χρονικά προαναγγελθέντων θανάτων ακόμη και όταν αποδίδονται στην «κακιά στιγμή». Και η ανοχή από την ενοχή ένα γράμμα διαφέρουν. Είναι όπως το λέει ο στίχος του Νίκου Γκάτσου στο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι «Ο Γιάννης ο φονιάς»: «Του βγάλαμε γλυκό, του βγάλαμε και μέντα / μα για το φονικό, δεν είπαμε κουβέντα».

Ενας αστικός μύθος συνοδεύει τον «Γιάννη τον φονιά» από το 1976 που κυκλοφόρησε. Ηταν υπαρκτό πρόσωπο; Οι δημιουργοί του τραγουδιού δεν το διευκρίνισαν ποτέ. Υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Μια λέει ότι ήταν ένας 15χρονος «Ορέστης» που το 1950, σε ένα χωριό της Αιτωλοακαρνανίας σκότωσε τη μάνα του και τον εραστή της. Μια άλλη ότι ο Γιάννης πήρε επάνω του το φονικό που είχε κάνει ο αδελφός του. Και, κατά την πιο διαδεδομένη, ο Γιάννης, ένας μουσικός στα πανηγύρια, μαχαίρωσε τη γυναίκα του και τον καλύτερό του φίλο επειδή έμαθε ότι ήταν ζευγάρι. Ο,τι κι αν ισχύει, σημασία έχει αυτό που είπε ο Μάνος Χατζιδάκις στον Μανώλη Μητσιά όταν μπήκε στο στούντιο να ηχογραφήσει το τραγούδι: «Θα το πεις συνωμοτικά».

Στην πραγματική ζωή, εδώ που δεν έχει θέση ο λυρισμός του στίχου και της λαϊκής αφήγησης, αυτό το «συνωμοτικό», πέρα από τις προκαταλήψεις ή ακόμη και τον φόβο των ανθρώπων, έχει να κάνει και με τη σιωπηρή αποδοχή της πεποίθησης ότι οι κρατικές υπηρεσίες δεν μπορούν να προλάβουν τέτοια εγκλήματα. Αυτός ακριβώς όμως είναι ο ρόλος τους. Δεν ζούμε πλέον στην εποχή του «Μενούση».