Ο συνήγορος του αναγνώστη

Υπάρχει μια μετωνυμική αιτιότητα – ο Αλτουσέρ την ονόμαζε «δομική» – που δικαιολογεί την απρόβλεπτη τροπή στα κοινωνικά πράγματα. Αυτό οφείλεται στο ότι η δομή (η αιτία) απουσιάζει από τα αποτελέσματά της ή ανιχνεύεται εντός τους, καθιστώντας τα με τη σειρά τους δομές (αιτίες). Ο κορωνοϊός για παράδειγμα. Ως αιτία, διασπείρεται στα αποτελέσματά του (στο οικονομικοπολιτικό πεδίο) καθιστώντας τα, αίτια άλλων εξίσου δραματικών αποτελεσμάτων.

Τίθεται επίσης το ερώτημα γιατί σε τέτοιες καταστάσεις απροσδιοριστίας δεν μπορούμε να αποφύγουμε πάγιους και εξαντλημένους όρους (π.χ. κοινοβουλευτισμός, κόμματα) που τη στιγμή της ανακοίνωσής τους και μόνον, χάνουν το σοβαρό νόημά τους. «Ακούει κανείς», γράφει ο Αγκάμπεν, «να επαναλαμβάνεται διαρκώς πως τα πράγματα είναι ανυπόφορα». Πώς όμως περιγράφεται το «ανυπόφορο» χωρίς να υπάρχει κάτι μέσω του οποίου μπορείς να διαφύγεις; Τι θα άλλαζε στην κατάσταση αφού οι ίδιες οι μεγαλοστομίες είναι ανυπόφορες;

Η χρήση κενών πολιτικών όρων επιβεβαιώνει πως ποτέ δεν υπήρξε μια εποχή διατεθειμένη να εξηγήσει τα πράγματα παρά υπό τον όρο ότι θα μείνουν ανέγγιχτα. Είναι, νομίζω, σημαντικό για τους εκατέρωθεν «στρατούς» των πολιτικών αναλυτών να αποφύγουν τώρα τον επιβεβλημένο διττό καταναγκασμό που εκτός από την πολιτική ορθότητα επιβάλλει και έναν εύχρηστο πολιτικό ανορθολογισμό.

Τι κρύβεται όμως πίσω από τους (αδιαπραγμάτευτους;) κανόνες που θέτει η Δημοκρατία; Τι άλλο από την πολυνομία και τα συμφέροντα της μιντιατικής αγοράς. Οπότε το να γράφει κανείς σαν πολιτικός και την ίδια στιγμή να μη γράφει σαν πολιτικός έχει γίνει στις εφημερίδες μας κοινός τόπος. Ετσι, οι πένες στον Τύπο εξαντλούνται σε μια επαναλαμβανόμενη αυταρέσκεια και εξαντλούν το όποιο υφολογικό χάρισμα διαθέτουν. Οταν όλοι έχουμε εμπλακεί σε μια ορισμένη καθημερινή γραφή, δεν θα πρέπει να λησμονούμε πως βρισκόμαστε ήδη σε μια σχέση εξουσίας συνδυασμένη με τις γνώσεις μας. Βρισκόμαστε δηλαδή σ’ εκείνο το σημείο τομής που ο Φουκό αποκαλεί «διάταξη» και το ορίζει ως σύνολο στρατηγικών σχέσεων ισχύος. Και τότε, ο μόνος τρόπος εξόδου από τη διατεταγμένη γραφή, εφόσον δεν μπορεί να είναι η σιωπή, είναι η λογοτεχνία. Δηλαδή το ύφος, ο αφορισμός, η έλλειψη, η αποφυγή στερεοτύπων και τολμώ να πω, η μεγαλοψυχία.

«Η μασκαράτα που πάντα συνοδεύει κάθε ατομική ταυτότητα», γράφει ο Αγκάμπεν εξηγώντας στο ομώνυμο βιβλίο του «Τι είναι μια διάταξη», προϋποθέτει, προκειμένου να αποκαλυφθεί, ένα είδος βεβήλωσης του «σοβαρού» της λεγόμενης δημόσιας ζωής. Διακοπή ίσως επώδυνη της σχέσης μας με ό,τι υπό το πρόσχημα της αρθρογραφίας αναστέλλει την πλήξη. Οσο για εκείνους που υποστηρίζουν πως «δεν γίνεται αλλιώς» ή πως «έτσι βγαίνει η εφημερίδα», μπορούμε παρά ταύτα να χρησιμοποιούμε μια «διάταξη» χωρίς να γινόμαστε οι ίδιοι το προϊόν της. Σ’ αυτήν την κυκλική δομή όμως στηρίζεται ο λεγόμενος επιτυχημένος δημοσιογράφος. Εγγυητής της δικής του παρουσίας στο κείμενο – δηλαδή του δικού του χαρακτήρα. Εκπληρωμένος ίσως στον ρόλο του, ανεκπλήρωτος όμως ως προς ένα αναγνωστικό κοινό που «απορρίπτει αγανακτισμένο ένα ανήθικο κείμενο ευθύς μόλις αντιληφθεί την ηθικοπλαστική του πρόθεση» (Καρλ Κράους).

Αλλά εδώ τα όρια μετατοπίζονται, αίροντας εκ πρώτης όψεως και το ζητούμενο της κατανόησης των ευκόλως εννοουμένων. Διότι τα δυσκόλως εννοούμενα παραλείπονται αφαιρώντας το δικαίωμα του αναγνώστη να τα διαβάσει.