Το γερμανικό φοιτητικό κίνημα και η ελευθερία των Ελλήνων

Παρότι είθισται να ανάγουμε την έννοια «φοιτητικό κίνημα» στις πρακτικές της νεολαίας της δεκαετίας του 1960, η συνειρμική αλυσίδα «φοιτητής – νεολαία – εξέγερση» είναι δημιούργημα, όπως μας το έχει θυμίσει ο Juergen Osterhammel, του πρώιμου 19ου αιώνα. Πριν ακόμη από τη σημαντική συμβολή του φοιτητικού ακτιβισμού στις γαλλικές επαναστάσεις του αιώνα ή τα χρόνια μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο στη Ρωσία, οι γερμανικές φοιτητικές οργανώσεις, οι Burschenschaften, πρωτοεμφανίστηκαν το 1815 και ανέδειξαν σε σημαντικό παράγοντα της πολιτικής τη φοιτητική διαμαρτυρία στο όνομα της γερμανικής ενοποίησης και του φιλελευθερισμού. Αρχής γενομένης με την παλαιότερη, την Urburschenschaft, στην Ιένα, οι νεωτερικού τύπου αυτές εθνικιστικές οργανώσεις πήραν μέσα στον πυρετό του αντιναπολεόντειου γερμανικού εθνικού κινήματος τη θέση των παλαιότερων τοπικών συλλόγων των φοιτητών, αλλά και των φοιτητικών ταγμάτων στο πρότυπο του τεκτονισμού, κάποτε ήδη πολιτικοποιημένων στον αστερισμό της Γαλλικής Επανάστασης, και διατύπωσαν στην πρώτη τους παγγερμανική συγκέντρωση διαμαρτυρίας στον Πύργο του Βάρτμπουργκ στη Θουριγγία το 1817 το πολιτικό πρόγραμμα της ενιαίας πολιτικά, θρησκευτικά και οικονομικά Γερμανίας και των συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων της αστικής ελευθερίας. Αριθμώντας στα μέλη τους, βάσει των σχετικών μελετών, περίπου το ένα τρίτο της γερμανικής ακαδημαϊκής ελίτ των τότε φοιτητών, οι Burschenschaften βρέθηκαν γρήγορα στο στόχαστρο με την παλινορθωτική «καταδίωξη των δημαγωγών», ιδίως μετά τη δολοφονία το 1819 από τον ριζοσπάστη φοιτητή Karl Ludwig Sand (1795-1820) του ορκισμένου αντιπάλου τους, γενικού προξένου της Ρωσίας και συγγραφέα August von Kotzebue (1761-1819).

Το «δράμα της δολοφονίας του Κοτσεμπού από τον Σανδ» το έζησε από κοντά στη Γερμανία ο Γεώργιος Ψύλλας (1794-1878), υπότροφος τότε στην Ιένα της Φιλομούσου Εταιρείας, μετέπειτα εκδότης στα χρόνια του αγώνα της πρώτης εφημερίδας στην Αθήνα. Στο συγκρουσιακό αυτό κλίμα εντασσόταν και η πρόθεση του Καποδίστρια να μεταφερθούν οι υπότροφοι της Φιλομούσου σε πανεπιστήμια της Ιταλίας, για να μην κατηγορηθεί, όπως έγραφε ο Ψύλλας στο απομνημόνευμά του, ότι προστατεύει «νέους Ελληνας εν μέσω της δημοκρατικής αναρχίας». Η ατμόσφαιρα του γερμανικού φοιτητικού εταιρισμού δεν υπήρξε πάντως άγνωστη στον Ψύλλα, έτοιμο άλλωστε από καιρό, εφόσον θυμηθούμε πως κατά τη διάρκεια της καραντίνας στην Τεργέστη το 1816 αντέγραψε και έδωσε στον καπετάνιο του καραβιού που τον μετέφερε στις σπουδές του το Σάλπισμα Πολεμιστήριον του Κοραή. Ηδη έτσι το 1817, φθάνοντας στην Ιένα, είχε κοντοσταθεί συναντώντας τους μαλλιαρούς της εποχής, «νέους ενδεδυμένους με ένδυμα ασυνήθιστον, με κόμας της κεφαλής μακράς και με πώγωνας ωσαύτως»· επρόκειτο για φοιτητές «επιστρέφοντες από την εν Βαρτβούργη πανηγυρισθείσαν τότε εορτήν». Μαζί τους σύχναζε και ο ίδιος στις διαβόητες διαλέξεις του ιστορικού Heinrich Luden (1778-1847), εκφραστή της νέας εθνικής αυτοσυνειδησίας, που είχε «τόσον πολυπληθές ακροατήριον, ώστε … η αυλή η περί την αίθουσαν και τα παράθυρα αυτής ήσαν πλήρη από ακροατάς». Μετά την Ιένα και μέχρι να τον καλέσει η έκρηξη της Επανάστασης στην πατρίδα, ο Ψύλλας διεκδίκησε να συνεχίσει τις γερμανικές σπουδές του στη Γοττίγγη και στο Βερολίνο, παραμένοντας έτσι στο ίδιο εξεγερμένο περιβάλλον. Από την αυτοβιογραφία του Heinrich Stieglitz (1801-1849), δεκαεξάχρονου το 1817 στον Πύργο του Βάρτμπουργκ, μαθαίνουμε πως μαθητές και οι δύο του Bouterweck (1766-1828) διάβαζαν από κοινού ομηρική ποίηση. O Stieglitz, που εξαιτίας της αλογόκριτης δημοσίευσης πατριωτικού ποιήματός του διαγράφηκε από το πανεπιστήμιο της Γοττίγγης, βρέθηκε να συνεχίζει τις σπουδές στη Λειψία· σε κοινή με τον Ernst Grosse (1802-1871), επίσης Burschenschaftler, ποιητική συλλογή, θα δημοσιεύσει εκεί το 1823 τα φιλελληνικά ποιήματά του, ένα μάλιστα αφιερωμένο στον Αθηναίο Ψύλλα, ενώ θα περιλάβει στον τόμο μεταφρασμένη στα γερμανικά και την «Ωδή εις τους Ελληνας» του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού.

Η διασταύρωση του γερμανικού φοιτητικού εταιρισμού με τον φιλελεύθερο φιλελληνισμό δεν αποτελεί άγνωστο ή απροσδόκητο θέμα, παρότι η συστηματική μόνο προσωπογραφία θα μπορούσε να διασαφηνίσει το ειδικότερό του βάρος εντός του διεθνικού αιτήματος της ελευθερίας στις δεκαετίες αυτές του αιώνα των επαναστάσεων. Σε κάθε περίπτωση ιδιαίτερα προβεβλημένες είναι οι περιπτώσεις των Johann Daniel Elster (1796-1857), Harro Harring (1798-1870) και Franz Lieber (1800-1872), φιλελλήνων ή και ριζοσπαστών φοιτητών τόσο της πένας όσο και του ξίφους στο πλευρό των επαναστατημένων Ελλήνων. Τα ελληνογερμανικά φοιτητικά δίκτυα της λογιοσύνης παραμένουν αντίθετα στο ημίφως της διανοητικής ιστορίας, όπως μπορεί να καταδείξει ο πρόωρα χαμένος Στέφανος Κανέλλος (1792-1823), ένας ακόμη υπότροφος της Φιλομούσου Εταιρείας, βάρδος της ελευθερίας στα βήματα του Ρήγα, συνεργάτης του Λόγιου Ερμή αλλά και Ιερολοχίτης.

Ο,τι ενδιαφέρει εδώ δεν είναι τόσο ο ρόλος του Κανέλλου ως πληροφορητή της γερμανικής δημόσιας σφαίρας για τα ελληνικά πράγματα, με τις επιστολές λ.χ. που το 1822  έστειλε στον Carl Jakob Iken (1789-1841) και εκείνος δημοσίευσε στο πλαίσιο της φιλελληνικής του εκστρατείας – παρεμπιπτόντως ένας ακόμη φοιτητής του Heinrich Luden στην Ιένα, συντάκτης το 1817 διδακτορικής διατριβής στα λατινικά για τη νεότερη ελληνική ιστορία. Προς την αντίστροφη, γερμανοελληνική, κατεύθυνση, ο κατά τον Κοραή χρηστός πολίτης και γενναίος ιατρός Κανέλλος μετακένωσε σε δημώδες ύφος ένα από πιο ριζοσπαστικά φυλλάδια του γερμανικού φοιτητικού εταιρισμού, το Βιβλιαράκι κατ’ ερωταπόκρισιν περί λογής λογιών πραγμάτων αναγκαίων μάλιστα εις την πατρίδα των Γερμανών του Wilhelm Schulz (1797-1860), δημοσιευμένο ανώνυμα το 1819. Πάρεργη, όπως διαβάζουμε στη σελίδα τίτλου, μεταφραστική ενασχόληση του Κανέλλου, το Βιβλιαράκι δημοσιεύτηκε στην Υδρα το 1824, στη μνήμη του μεταφραστή, για να επανεκδοθεί στο Ναύπλιο δύο ακόμη φορές μέσα στην επαναστατική δεκαετία, το 1825 και το 1830, αλλά και να τύχει, παρακολουθώντας το συνταγματικό αίτημα του αιώνα, της υστερόχρονης βιβλιοκρισίας του Νικολάου Δραγούμη στην Πανδώρα (1854) ή και της δημόσιας απαγγελίας σε λόγο του Γεωργίου Τερτσέτη στην «Εταιρία των Φίλων του Λαού» (1872).

Η πολιτική αυτή κατήχηση (για το πώς έπρεπε να έχουν τα πράγματα σε κάθε τόπο, για το ποια ήταν η κατάσταση στη Γερμανία, και για το τι έπρεπε να συμβεί) στοίχισε στον συγγραφέα της, μόλις ανέλαβε τη συγγραφική ευθύνη, ανακρίσεις με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας – τις πρώτες του βίου του, καθώς ακολούθησε το 1834 η καταδίκη σε πενταετή κάθειρξη και, μετά την περιπετειώδη απόδραση από τη φυλακή, η αυτοεξορία στο Στρασβούργο και τη Ζυρίχη. Κρατώντας αποστάσεις από την εμπειρία της γαλλικής επανάστασης, από «τον γρόθον, καθώς το έκαμαν οι Φραντσέζοι», το φυλλάδιο, απευθυνόμενο από έναν φιλελεύθερο φοιτητή διανοούμενο στους Γερμανούς χωρικούς και γραμμένο, όπως το 1846 σχολίαζε αναδρομικά, στη γλώσσα τους για να τους κερδίσει, δίδασκε τη γερμανική εκδοχή του φιλελεύθερου εθνικισμού: «Η Γερμανία έπρεπε να ήναι ένα και σύμφωνη· όλον το Γερμανικό έθνος να έχη τους γνήσιους, ελεύθερα εκλεγμένους Τοποτηρητάς του· οι Τοποτηρηταί του έπειτα να προσδιορίσουν μίαν ανωτάτη εξουσία διά όλον το Γερμανικόν Βασίλειον, την οποίαν να υπακούουν και Βασιλείς και Ηγεμόνες, καθώς και οι πολίταις και οι χωριανοί». Μεταφέροντας στις αποσκευές του από τη Γερμανία στην Ελλάδα την κατήχηση αυτή, ο Κανέλλος συμμετείχε με τα δικά του όπλα σε ό,τι προσκαλούσε ο Κοραής τους νέους να πράξουν, να καλλιεργήσουν την «επιστήμη της ελευθερίας», την πολιτική σκέψη και αγωγή ενόψει της νέας εποχής της ανεξαρτησίας. Με τα λόγια των Schulz/Κανέλλου: «Ετσι λοιπόν θα ενεργούμε και θα ζούμε με αγάπην και ομόνοιαν· καθένας ας πράττη το δίκαιον και ας μη τρομάζη κανέναν· τότε ο πανάγαθος Θεός θε’ να μας ευλογήση, και εις την Γερμανίαν θε’ ν’ ανθίσουν, θ’ αυξήσουν, και θα καρποφορήσουν ελευθερία και δικαιοσύνη, ευτυχία και καλοζωΐα».

Ο Μιλτιάδης Πεχλιβάνος είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Freie Universität του Βερολίνου και διευθυντής του Κέντρου Νέου Ελληνισμού