Θέατρο: «Το κοινόν σχολείον των ανθρώπων»

Το προεπαναστατικό θέατρο αποτελεί φορέα των προωθημένων αντιλήψεων του ευρωπαϊκού 18ου αιώνα για την «κοινωνική αποστολή» του θεάματος και των απηχήσεων του γαλλικού επαναστατικού πνεύματος. Πρόκειται, στις πιο ώριμες στιγμές του, για ένα θέατρο πολιτικού στοχασμού και συμβάλλει ενεργά στην «ηθική αναγέννηση» (regeneration morale) του έθνους, σύμφωνα με τον όρο του Αδαμάντιου Κοραή.

Για τον φωτισμένο λόγιο Κ. Ασώπιο: «Το θέατρον σκοπόν έχει μόνον των ηθών την διόρθωσιν και την εκπαίδευσιν των λαών είναι το κοινόν σχολείον των ανθρώπων, το οποίον αναπληρώνει των άλλων σχολείων την έλλειψιν». Πρόκειται για ένα ιδεολόγημα που μεταλαμπαδεύεται αυτούσιο από το γαλλικό επαναστατικό λεξιλόγιο μέσω της ιταλικής παιδείας.

Αποτελεί το βραδινό σχολείο του «πολίτη» για τον Εγκυκλοπαιδιστή φιλόσοφο Diderot, το «δημόσιον σχολείον της ημερότητος και της φιλανθρωπίας» για τον Κωνσταντίνο Οικονόμο, ενώ για τον Αδαμάντιο Κοραή, θεατρόφιλο και θιασώτη του κλασικού ρεπερτορίου, αποτελεί το ένα από δύο «διδασκαλεία της πολιτικής αγωγής του κοινού λαού», το άλλο «διδασκαλείο» είναι η Εκκλησία.

Το πολυπληθές υλικό της δυτικής αρχαιολατρίας, το οποίο μετά τη Γαλλική Επανάσταση, εστιάζεται κατά κύριο λόγο στην αναζήτηση δημοκρατικών θεμάτων που αντλούνται από τις πηγές της ρωμαϊκής πολιτείας (Πλούταρχος) ή από την ελληνική μυθολογία και την κλασική αρχαιότητα, μεταφέρεται στην παιδεία μας και στο αναγεννώμενο θέατρο. Τόσο τα θέματα όσο και η ίδια η σκηνική πρακτική των προεπαναστατικών χρόνων, στοχεύουν στο να διεγείρουν στην ψυχή του θεατή τα αισθήματα της φιλοπατρίας και της αγάπης για την ελευθερία και να τον ασκήσουν στα υψηλά διδάγματα της δημοκρατικής αρετής του πολίτη και του χρέους του να προασπιστεί το δημοκρατικό πολίτευμα.

Τα περισσότερο προωθημένα από ιδεολογική άποψη έργα του προεπαναστατικού ρεπερτορίου, μεταφράσεις «αντιτυραννικών» έργων του Βολταίρου, του Alfieri, αλλά και κείμενα της πρωτότυπης δραματουργίας, όπως ο Τιμολέων του Ιωάννη Ζαμπέλιου ή ο Αρμόδιος και Αριστογείτων του Φιλικού Γεωργίου Λασσάνη, πραγματεύονται το ζήτημα της «τυραννοκτονίας» και της προστασίας της δημοκρατίας.

Μεταφράσεις, όπως ο Θεμιστοκλής του Μεταστάσιου ή πρωτότυπα έργα, όπως ο Λεωνίδας εν Θερμοπύλαις ή ο Θάνατος του Δημοσθένους του Νικόλαου Πίκκολου πραγματεύονται το ζήτημα της ιδεολογικής σύγκρουσης ανάμεσα στο δημοκρατικό πνεύμα που εκφράζει η αθηναϊκή δημοκρατία και τον απολυταρχισμό.

Στο τελευταίο μάλιστα έργο γίνεται χρήση της ιστορικής αντίληψης που υιοθετεί ο Διαφωτισμός σχετικά με την πολιτική παρακμή του αρχαίου κόσμου που συνεπιφέρει ή έλευση των Μακεδόνων. Ο ρήτορας πρεσβεύει ότι η πτώση της αθηναϊκής δημοκρατίας οφείλεται στη νωχέλεια των «πολιτών» και στην παρακμή της «πολιτικής τους αρετής»: «Αρετήν … Αρετήν απαιτεί η ελευθερία! ως το μέγιστον των θείων δώρων δίδεται εις μόνους τους γενναίους και εναρέτους». Ο λόγος του περιέχει όλα τα προσφιλή ιδεολογήματα του επαναστατικού λεξιλογίου: «Μάθε νέε πώς αγαπάται η πατρίς, αν θέλεις να είσαι πολίτης. Πολίτης! Ναι! Πολίτης προ πάντων πρέπει να είναι όστις θέλει να είναι άνθρωπος».

Τρεις είναι οι δίαυλοι παιδείας μέσω των οποίων μεταφέρθηκαν οι δραματουργικοί κώδικες στον νεότερο Ελληνισμό, σε μία ιδεολογική διαδικασία πρόσληψης-ανακύκλησης των αξιών: Αρχαιότητα – φωτισμένη Ευρώπη – νεότερος Ελληνισμός. Η Γαλλία, μέσα από την πρόσληψη της «φιλοσοφικής τραγωδίας» του Βολταίρου, η Ιταλία, μέσα από τον «ηρωικό νεοκλασικισμό» του Vittotio Alfieri και την επίδραση του Ούγου Φώσκολου και, σε μικρότερο ποσοστό, η Γερμανία. Ωστόσο και σ’ αυτήν, τόσο το «νεοκλασικό» πνεύμα όσο και η χρήση του αρχαίου μύθου, γνωρίζουν άνθηση στο γύρισμα του 18ου αιώνα. Στο παραπάνω ιδεολογικό πλαίσιο μπορούμε να εντάξουμε τη μετάφραση στα ελληνικά της Ιφιγένειας εν Ταύροις του Goethe από τον νεαρό τότε φοιτητή Ιωάννη Παπαδόπουλο (Ιένα, 1818).

Αναφορικά με την κωμωδία που δεν ανεβαίνει στη σκηνή προεπαναστατικά, έχουμε τις διατυπωμένες απόψεις του Κοραή – κυρίως ο σοφός διδάσκαλος τονίζει την ανάγκη να μεταφρασθούν ελληνικά, για την ωφέλεια του Γένους, οι προσφιλείς στον Διαφωτισμό μεγάλες «κωμωδίες χαρακτήρα» του Μολιέρου, ο Ταρτούφος και ο Μισάνθρωπος -, το ζητούμενο μιας «εθνικής» κωμωδίας θίγεται συγκροτημένα από τον Κωνστ. Οικονόμο, στον Πρόλογό του «Προς τους Ελληνας», στη διασκευή του Φιλάργυρου του Μολιέρου (Βιέννη, 1816).

Ο Ταρτούφος (Βιέννη, 1815) του Κ. Κοκκινάκη, λιγότερο τολμηρός, δέν είναι παρόλα αυτά λιγότερο στρατευμένος στο πνεύμα και στις ιδεολογικές αναζητήσεις του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Εφοδιασμένος και αυτός με εκτενή «Προλεγόμενα», εμπεριέχει τις βασικές αντιλήψεις των Φώτων και την προβολή του διδακτικού χαρακτήρα της δραματουργίας.

Η ώρα των παραστάσεων

«Σε βεβαιώνω ότι ούτε είδα, ούτε είδες ποτέ τόσον παθαινόμενον θέατρον, τα όμματα όλων ήσαν πηγή αέναος δακρύων φλογερών, και τα στήθη κρατήρες στεναγμών· έκαστος ακούων την φωνήν της καρδίας του σύμφωνην με τα λεγόμενα» (Ερμής ο Λόγιος, 1819).

Απόσπασμα επιστολής που αναφέρεται στην παράσταση του δραματοποιημένου διαλόγου του Γ. Λασσάνη Η Ελλάς και ο Ξένος. Δόθηκε το 1819 στο δημόσιο θέατρο της Οδησσού, από κοινού με τον Θάνατο του Δημοσθένους του Ν. Πίκκολου.

H σκηνική δραστηριότητα καλλιεργείται αρχικά στις ηγεμονικές αυλές, στην πνευματική ατμόσφαιρα των σχολείων, όπου παίζονται και αρχαίες τραγωδίες (Πέρσες, Εκάβη, Φιλοκτήτης), και αργότερα σε δημόσιο θεατρικό χώρο. Το προεπαναστατικό θέατρο ξετυλίγεται σε τρία επίπεδα: αυλικό, σχολικό, δημόσιο. Και στις τρεις περιπτώσεις είναι ερασιτεχνικό, από μαθητές των σχολείων και τους δασκάλους τους. Οι νεαροί μαθητές παίζουν και τους γυναικείους ρόλους. Για τη σύνδεση αυτής της δραστηριότητας με την εθνική αφύπνιση και το αίτημα της απελευθέρωσης, ας επισημανθεί ότι στον πυρήνα της θεατρικής δραστηριότητας ήσαν μέλη της Φιλικής Εταιρείας, μετέπειτα Ιερολοχίτες και αγωνιστές του Εικοσιένα.

Ξετυλίγεται γεωγραφικά στον ευρύτερο χώρο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της διασποράς: Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, Βουκουρέστι, Ιάσιο· Νότια Ρωσία· Οδησσός· Μ. Ασία, Κυδωνίες (το Αϊβαλί), Σμύρνη· παροικίες στη Δύση, όπως η Τεργέστη.

«Πώς να σε εξεικονίσω, φίλτατε, ταύτην την προς εμέ πρώτην Γραικικήν παράστασιν; Πού να εύρω λόγους αρμοδίους διά να σε περιγράψω τα όσα ησθάνθη η ψυχή μου; Eπτερώθην, μετέβην εις τον κόσμον των φαντασιών, οπόταν ηνεώχθη η σκηνή και ήκουσα την γλώσσαν μου ομιλουμένην. […] Εις κάθε σχεδόν λόγον εχειροκρότουν, και αισθήματα υψηλότερα απέσπων από τα ενδόμυχα της καρδίας των θερμούς στεναγμούς…» (Ερμής ο Λόγιος, 1818).

Θα κλείσω με ένα παράδειγμα που ξεπερνά το χρονικό όριο του 1821, το «πατριωτικό δράμα» Νικήρατος. Δράμα εις τρεις πράξεις (Ναύπλιο, 1826) που γράφει η νεαρή λόγια Ευανθία Καΐρη, συγκλονισμένη από την Εξοδο του Μεσολογγίου.

Η Αννα Ταμπάκη είναι ομότιμη καθηγήτρια ΕΚΠΑ