Πόσο διαρκεί η γαλήνη;

Και ξαφνικά στα ταραγμένα νερά της Ανατολικής Μεσογείου και του Αιγαίου, που είχαν γίνει, για ολόκληρο σχεδόν το 2020, το θέατρο μιας πολύμηνης – της μακρύτερης από το 1974 κι ύστερα – και έντονα στρατιωτικοποιημένης ελληνοτουρκικής κρίσης, επικρατεί νηνεμία. Μια ευπρόσδεκτη, αλλά εύθραυστη γαλήνη. Είχε προαναγγελθεί: Από τις αρχές του χρόνου, σε αλλεπάλληλες επικοινωνίες με ευρωπαίους ηγέτες, ο Ερντογάν έδινε διαβεβαιώσεις ότι οι καλές σχέσεις με την Ευρώπη είναι ψηλά στην ατζέντα της χώρας του κι ότι, έπειτα από μια μακρά περίοδο έντασης, είναι έτοιμος «να γυρίσει σελίδα». Η επιστροφή στις διερευνητικές, η πρόσκληση στον Νίκο Δένδια να επισκεφθεί την Αγκυρα, μια κάποια αυτοσυγκράτηση στις ως χθες πολεμοχαρείς δημόσιες δηλώσεις, όλα αυτά μοιάζει να επιβεβαιώνουν την υπόσχεση. Στ’ αλήθεια; Ή προσχηματικά; Η απότομη τουρκική στροφή χρήζει ερμηνείας, εξήγησης.

Αν αφήσουμε στην άκρη τη δημοφιλή πλην παιδιάστικη «θεωρία της παγίδας» – πως όλα αυτά τα κάνει η Αγκυρα για να μας παρασύρει σε έναν διάλογο, όπου θα υποχρεωθούμε (πώς;) να διαπραγματευθούμε και να απολέσουμε κυριαρχικά δικαιώματα – δύο εξηγήσεις προσφέρονται.

Η μία είναι πως, για μια σειρά λόγους, η τουρκική κυβέρνηση υποχρεώνεται να στρίψει το τιμόνι. Είναι, πρώτον, η οικονομική πίεση, η διόγκωση του χρέους, η πτώση της λίρας, ο πληθωρισμός που καλπάζει και απλώνει κύματα πολιτικής δυσαρέσκειας σε μεγάλα τμήματα της τουρκικής κοινωνίας. Ο Ερντογάν υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τα ευφάνταστα «erdoganomics» μαζί με τον γαμπρό που τα υπηρετούσε και να εφαρμόσει μια πιο συμβατή με τις προσδοκίες και απαιτήσεις των αγορών πολιτική. Δεν ήταν αρκετό. Επρεπε και να εγκαταλείψει τη ρητορική και πρακτική της εξαγωγής ισχύος, του αέναου στρατιωτικού «τσαμπουκά», που είναι επίσης ασύμβατος με την ανάγκη του να δελεάσει και πάλι δανειστές και επενδυτές. Είναι, δεύτερον, η αλλαγή ενοίκου στον Λευκό Οίκο και η ανάκληση της λευκής επιταγής για περιπέτειες στην ευρύτερη περιοχή, από τη Συρία ως τη Λιβύη κι από εκεί ως τον Καύκασο (όπως ερμήνευε ο ίδιος ο Ερντογάν τη στάση του Τραμπ). Κι είναι, τέλος, η διπλή απειλή κυρώσεων, αμερικανικών και ευρωπαϊκών, με τις οποίες βρέθηκε αντιμέτωπη, έστω θεωρητικά, φιλολογικά, η Αγκυρα στα τέλη του περασμένου Δεκεμβρίου. Είναι για όλους αυτούς και μερικούς ακόμη λόγους, που ο Ερντογάν υποχρεώνεται να αλλάξει γραμμή, να εγκαταλείψει την πολιτική της προβολής (πραγματικής ή κατά φαντασίαν) ισχύος και να μεταφέρει τις σχέσεις του με την Ελλάδα από το πεδίο του νεο-οθωμανικού μεγαλοϊδεατισμού σε ένα πεδίο ρεαλισμού.

Η δεύτερη εξήγηση είναι πως παίζει με τον χρόνο, ελίσσεται, τακτικίζει, για όσο νιώθει υποχρεωμένος να το κάνει. Εφερε τον 62ο γύρο των διερευνητικών όσο μπορούσε κοντύτερα στη Σύνοδο Κορυφής που θα αποφασίσει το περιεχόμενο της νέας ευρωπαϊκής πρότασης προς την Τουρκία. Εσπευσε να ανακοινώσει την επίσκεψη του έλληνα υπουργού Εξωτερικών πριν καλά καλά εκείνος προλάβει να αποδεχθεί την πρόσκληση. Και φιλοτεχνεί ένα διαλλακτικό, φιλικό πρόσωπο, το οποίο θα μπορούσε και να αρχίσει να αποσυνθέτει εφόσον εξασφαλίσει μια «καλή» απόφαση στη Σύνοδο Κορυφής – επιδίωξη που, με τα ως τώρα δεδομένα, προεξοφλείται ότι θα ικανοποιήσει. Ή όταν η Ουάσιγκτον του προέδρου Μπάιντεν δώσει σήμα και αποκαταστήσει επικοινωνία με το παλάτι.

Η αλήθεια είναι ότι ο Ερντογάν έχει πραγματικούς και σημαντικούς λόγους να προσεγγίσει την Ευρώπη και να προσαρμόσει τις φιλοδοξίες του σε ένα διεθνές περιβάλλον, που έχει πράγματι αλλάξει. Ασχέτως αν, ταυτόχρονα, σκηνοθετεί τις κινήσεις του με τρόπο ώστε να διευκολύνει τόσο τους συνομιλητές του στην Ευρώπη να παραμερίσουν τις κυρώσεις και να ενισχύσουν τις δόσεις δώρων στο τελικό πακέτο όσο και εκείνους στην Ουάσιγκτον που προτάσσουν τον κίνδυνο «να χαθεί η Τουρκία», αν πιεστεί υπερβολικά. Ποιος είναι ο κίνδυνος; Να αποβεί η στροφή της Τουρκίας πρόσκαιρη, να εκτραπεί, όχι επειδή ήταν εξ αρχής προσχηματική, μα για αιτίες εξίσου υπαρκτές και σοβαρές, όπως εκείνες που την προκάλεσαν, την επέβαλαν.

Είναι η πίεση των εμφανών και αφανών, εθνικιστών και ευρασιατών συμμάχων με τους οποίους μοιράζεται ο Ερντογάν την εξουσία του – και ίσως να τη μοιράζεται σε έναν βαθμό μεγαλύτερο απ’ όσο φανταζόμαστε. Είναι η επιδείνωση του εσωτερικού πολιτικού κλίματος στην Τουρκία, όπου η οικονομική κρίση δεν ανακόπτεται, η δημοτικότητα του ηγέτη γλιστρά επικίνδυνα και η βίδα της αυταρχικής καταστολής (πέντε ολόκληρα χρόνια έπειτα από εκείνη τη μοιραία απόπειρα πραξικοπήματος) σφίγγει, αντί να χαλαρώνει, με ορατή την προοπτική να τεθεί υπό απαγόρευση (αφού πρώτα έχουν διωχθεί οι ηγέτες και βουλευτές του) το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα της αντιπολίτευσης. Η επιστροφή, λοιπόν, στον νεο-οθωμανικό ιδεασμό, στη ρητορική του πολεμικού μεγαλείου θα μπορούσε να προκύψει, στην πορεία, ως πειρασμός και αντιπερισπασμός. Και υπάρχει ακόμη ο κίνδυνος όλα να σκοντάψουν στον κυπριακό ύφαλο, καθώς στα τέλη Απριλίου οι συζητήσεις για το Κυπριακό επιστρέφουν, σε ένα περιβάλλον πολύ χειρότερο από εκείνο στο οποίο δοκιμάστηκαν, ατυχώς, την τελευταία φορά, στο Κραν Μοντανά.

Χωρίς αυταπάτες, συνεπώς, η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να εκμεταλλευτεί το παράθυρο ευκαιρίας που άνοιξε – για όσο είναι ανοιχτό – για εκτόνωση της παράλογης, έξαλλης έντασης του προηγούμενου χρόνου και για επιστροφή στην «κανονικότητα» του διαλόγου. Εχοντας πάντα κατά νου την απλή αλήθεια που, επιγραμματικότατα, διατύπωσε πρόσφατα, εδώ στα «ΝΕΑ», ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Οτι, πρώτον, τα εθνικά κυριαρχικά δικαιώματα έχουν σημασία όταν ασκούνται και αποδίδουν αποτελέσματα, όχι όταν κατοικούν έναν ανέξοδο και αναποτελεσματικό «ρητορικό πατριωτισμό». Και, δεύτερον, ότι ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι η Τουρκία επιλέγει τη στρατηγική ένταση ή και τη ρήξη με τη Δύση, πάλι εμείς θα έπρεπε να επιδιώκουμε τη διαπραγμάτευση για να οριοθετήσουμε τις θαλάσσιες ζώνες μας.