«Εθνικά» θέματα και η μεγάλη γεωπολιτική εικόνα

Σήμερα παρά ποτέ άλλοτε το διεθνές και περιφερειακό γεωπολιτικό σύστημα είναι δυναμικό. Δεν είναι στατικό. Οφείλουμε, λοιπόν, να προσεγγίσουμε και τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και στο τρίγωνο Ελλάδα – Τουρκία – Κύπρος υπό αυτό το πρίσμα. Αναπόφευκτα, η μεγάλη γεωπολιτική εικόνα επηρεάζει τα λεγόμενα «εθνικά» θέματα. Σταχυολογώ πέντε σημεία:

Τα ενεργειακά δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο και η ίδια η έννοια της ενεργειακής ασφάλειας έχουν αλλάξει. Ενώ πριν από δέκα χρόνια το φυσικό αέριο εθεωρείτο ως η κύρια σταθερά διαμόρφωσης των συμφερόντων στην περιοχή, σταδιακά υποχωρεί και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και μακροπρόθεσμα το υδρογόνο αναμένεται να κυριαρχήσουν. Παράλληλα, δύο βασικοί παίκτες, το Ισραήλ και η Αίγυπτος, επανεξετάζοντας τις πολιτικές τους, προχώρησαν σε διμερή συμφωνία μεταφοράς φυσικού αερίου από το «Λεβιάθαν» στους τερματικούς σταθμούς στην Αίγυπτο αλλάζοντας τους όρους του παιχνιδιού. Τώρα οι πιθανότητες υλοποίησης του East Med, για τον οποίο εξαρχής υπήρχαν πολλά ερωτηματικά, εκμηδενίζονται.

Η μεγάλη γεωπολιτική εικόνα επηρεάζεται καθοριστικά και από τη συνεχιζόμενη αστάθεια στη Συρία και στη Λιβύη δημιουργώντας νέες ισορροπίες. Ειδικά η εμπλοκή της Τουρκίας, της Ρωσίας, του Ιράν και ταυτόχρονα της Αιγύπτου και των Ενωμένων Αραβικών Εμιράτων προκαλούν νέες εντάσεις και αντιπαλότητες αναδιαμορφώνοντας το γεωπολιτικό σκηνικό.

Η «επιστροφή της Αμερικής» είναι πλέον χειροπιαστή και στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι πρόσφατοι αμερικανικοί βομβαρδισμοί θέσεων πολιτοφυλακής στην Ανατολική Συρία που υποστηρίζονται από το Ιράν στέλνουν σαφές μήνυμα ότι οι ΗΠΑ επιστρέφουν δυναμικά.

Η Ρωσία, αξιοποιώντας την παρουσία της στη Συρία και την εμπλοκή της στη Λιβύη, επιδιώκει να εμπεδώσει τον ρόλο της και να προκαλέσει ρήγματα στη δυτική συμμαχία. Η Μόσχα, ακολουθώντας τη σοβιετική παράδοση, θεωρεί ότι η σταθερότητα του ΝΑΤΟ, η εξομάλυνση των ελληνοτουρκικών σχέσεων και η επίλυση του Κυπριακού επηρεάζουν αρνητικά τα συμφέροντά της.

Ολοι αναγνωρίζουν (ΗΠΑ, ΕΕ, Ρωσία, Κίνα) ότι η Τουρκία παραμένει σημαντική δύναμη στην περιοχή και δεν τίθεται θέμα απομόνωσής της. Παρά την κυκλοθυμικότητα Ερντογάν, που κάποιες φορές οδηγεί σε απώλεια προσανατολισμού, τόσο η κυβέρνηση Μπάιντεν όσο και η μεγάλη πλειοψηφία εντός ΕΕ αναγνωρίζουν τη γεωπολιτική σημασία της Τουρκίας και επιχειρούν να αποτρέψουν τον όποιο εναγκαλισμό της Αγκυρας με τη Μόσχα.

Η Ελλάδα, μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον και λαμβάνοντας υπόψη τις πιο πάνω παραμέτρους, έχει να προτάξει τρία βασικά ατού: (α) την αναγνώριση του ευρύτερου γεωπολιτικού της ρόλου στην περιοχή και την αξιοπιστία του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ειδικά ως αποτέλεσμα της εποικοδομητικής και ψύχραιμης στάσης του στα ελληνοτουρκικά. (β) Την ενεργητική συμμετοχή της στην ΕΕ και την επιτυχία της να ταυτίσει τα ελληνικά συμφέροντα με το συλλογικό ευρωπαϊκό συμφέρον. (γ) Την εποικοδομητική συμμετοχή στο ΝΑΤΟ.

Πράγματι, η ρητορική του προέδρου Ερντογάν και κάποιες κινήσεις στρατιωτικού χαρακτήρα δίνουν την εντύπωση ότι η Τουρκία επιχειρεί να δραπετεύσει ή να καθυστερήσει τη διαδικασία των διερευνητικών συνομιλιών. Ωστόσο, μια πιο ψύχραιμη ανάλυση δείχνει ότι η Αγκυρα, ακόμα και στρατηγικά, δεν έχει λόγο να τινάξει στον αέρα τη διαδικασία. Η κατά καιρούς μετριοπαθής στάση του Μεβλούτ Τσαβούσογλου και του Ιμπραχίμ Καλίν (παράλληλα με τη συμμετοχή του στη διαδικασία) και η επαναφορά του έμπειρου τούρκου διπλωμάτη και βαθύ γνώστη των ελληνοτουρκικών Φεριντούν Σινιρλίογλου είναι ενδείξεις που επιβεβαιώνουν ότι οι διερευνητικές επαφές εξυπηρετούν στρατηγικά τη γενικότερη πολιτική της Τουρκίας στην περιοχή.

Η Ελλάδα, λοιπόν, έχει κάθε συμφέρον να παραμείνει προσηλωμένη στην ενεργητική πολιτική της επίλυσης των προβλημάτων της με την Τουρκία (συμπεριλαμβανομένου και του Κυπριακού) και να προσαρμόσει τα συμφέροντά της μέσα στο δυναμικό και μεταβαλλόμενο περιβάλλον της Ανατολικής Μεσογείου. Ετσι εξυπηρετείται ο κύριος στόχος: ο απεγκλωβισμός της εξωτερικής της πολιτικής από τα παραδοσιακά βαρίδια και της αναβάθμισης του γεωπολιτικού της ρόλου στην Ανατολική Μεσόγειο.

O Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος