«Για 12 χρόνια το κτίριο του Φιξ ήταν στα όνειρα και τους εφιάλτες μου»

Η Καλλιόπη Κοντόζογλου υπήρξε ο σύνδεσμος μεταξύ της ομάδας αρχιτεκτόνων και της διεύθυνσης έργου μετατροπής του παλιού εργοστασίου σε μουσείο σύγχρονης τέχνης. Τα ανέκδοτα, τα προβλήματα και τις πίκρες, τα εμπόδια και τους συμβιβασμούς, τα συγκέντρωσε στο βιβλίο της Project FIX για να μην κρύψει όπως επισημαίνει κάτω από γυαλιστερές φωτογραφίες «τον ιδρώτα, τον πόνο της πλάτης και τα δάκρυα που συνοδεύουν την άσκηση της αρχιτεκτονικής».

Οσο δεν έχουμε διευθυντή του μουσείου ασχολούμαστε με το ίδιο το κτίριο. Εσείς τι λέτε;

Τα αρχιτεκτονικά πρότζεκτ διαρκούν δύο με τρία χρόνια από τη σύλληψη ως την ολοκλήρωση. Το Φιξ ήταν κομμάτι της ζωής μου για 12 περίπου χρόνια. Κατά τα πρώτα δύο χρόνια αποτελούσε την πλήρη μου απασχόληση. Ηταν το πρώτο πράγμα που σκεφτόμουν όταν ξυπνούσα και το τελευταίο προτού κοιμηθώ. Ηταν στα όνειρα και τους εφιάλτες μου. Κατά κάποιον τρόπο, ακόμα είναι. Το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί χρονολογική εξιστόρηση γεγονότων ούτε παρουσιάζω τον σχεδιασμό ως θεωρητική πρόταση, ούτε είναι μονογραφία για το κτίριο. Ποιο πολύ σαν λεύκωμα μοιάζει. Οταν ήμουν στην εφηβεία είχαμε τη μανία με τα λευκώματα και βάζαμε μέσα ό,τι μας ενδιέφερε, αποκόμματα, αντιγράφαμε κομμάτια από βιβλία.

Σε αυτό το λεύκωμα τι ρόλο έχει η πόλη της Αθήνας;

Είναι σημαντικό ζήτημα η σχέση με την πόλη. Με απασχολούσε ακόμα και ως φοιτήτρια στο Λονδίνο στο ΑΑ αλλά και αργότερα ως διδάσκουσα πια της αρχιτεκτονικής σε διάφορα πανεπιστήμια του εξωτερικού. Εφερνα λοιπόν τους φοιτητές μου στην Αθήνα, οπότε η σχέση αυτής της πόλης ήταν πάντα το κέντρο βάρος της αρχιτεκτονικής μου. Δεν είναι εύκολο να το περιγράψεις αυτό, δηλαδή τη σχέση, στο Φιξ. Το πιο εμφανές πράγμα είναι η όψη στην Καλλιρρόης. Δηλαδή το κτίριο απέκτησε μια καινούργια όψη, που είναι η σημαδούρα του μέσα στην πόλη. Κι αυτή η σημαδούρα μιλάει για την τοποθεσία του κτιρίου. Αποκαλύπτει την τοπογραφία του και μέσα από αυτό φαίνεται ο θαμμένος ποταμός. Αυτό ευελπιστούσαμε άλλωστε: να φέρουμε στην επιφάνεια ένα ποτάμι της Αθήνας που το είχε ξεχάσει η πόλη. Αυτός ήταν και ο λόγος που ο Φιξ έκανε τη ζυθοποιία του σε αυτό το σημείο. Αγόρασε το οικόπεδο γιατί χρειαζόταν το νερό, ήταν η πρώτη ύλη για την μπίρα. Το κτίριο ξαναλέει λοιπόν την ιστορία του τόπου. Επέστρεψαν τα νερά σε μικρή ποσότητα. Η αρχική πρόταση αναφερόταν πως όλο το ισόγειο θα ήταν καταρράκτης και το κόκκινο στόμιο να τρυπάει τον καταρράκτη ώστε να μπορείς να μπεις μέσα στο μουσείο. Δυστυχώς η ποσότητα του νερού που έπρεπε να έχουμε για να γίνει αυτό σαν φαινόμενο ήταν τόσο μεγάλη που θα καταλάμβανε όλο το υπόγειο του κτιρίου. Επομένως μειώσαμε τον όγκο του νερού και καταλήξαμε σε αυτό που περιγράφω ως «τοίχο που δακρύζει». Δηλαδή το ισόγειο έχει το τμήμα με μπετόν και αυλακιές όπου αν ανοίξει κανείς τον μηχανισμό θα έρρεε νερό. Δεν το έχω δει ποτέ να λειτουργεί. Βέβαια αυτό το κτίριο υπολειτουργεί όλα αυτά τα χρόνια. Είναι πολύ άσχημο αυτό κι ελπίζω να τελειώσει σύντομα.

Πώς το είχατε φανταστεί το μουσείο να λειτουργεί; Οι επιμελητές της documenta 14 που το λειτούργησαν ως εκθεσιακό χώρο είχαν παραπονεθεί ότι δεν έβρισκαν τοίχο για να τοποθετήσουν τα έργα της έκθεσης.

Εξαρτάται τι έκθεση θέλει να φτιάξει κανείς. Δεν ήμουν εδώ τότε και δεν είδα την documenta. Αν μιλάμε για πίνακες και φωτογραφίες, τότε θα πρέπει κάποιος να κατασκευάσει τοίχους. Αυτό το κτίριο δεν είναι φτιαγμένο για να έχει τοίχους ως πινακοθήκη. Εξαρτάται από το τι είδους έκθεση θέλει κάποιος να παρουσιάσει και ανάλογα να κάνει τις κατασκευές που θα την υποστηρίζουν. Είδα όμως την τελευταία έκθεση που παρουσίασε το μουσείο πριν από το lockdown του Νοεμβρίου. Δεν νομίζω ότι είναι εύκολος χώρος το Φιξ για να στήσει οποιοσδήποτε εκεί μέσα εκθέσεις. Πρέπει πρώτα να καταλάβει την κλίμακα του κτιρίου. Και η κλίμακα του κτιρίου θα τον οδηγήσει. Δεν είναι δηλαδή ένας κοινός εκθεσιακός χώρος, μία tabula rasa με λευκούς τοίχους όπου μπαίνουμε μέσα και κρεμάμε ό,τι θέλουμε.

Το κτίριο δηλαδή «καταπίνει» την τέχνη και κυριαρχεί πάνω της;

Ο επιμελητής πρέπει να ανέβει το επίπεδο του κτιρίου. Ολα τα πράγματα έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά. Είναι διαφορετικό να εκθέτεις για παράδειγμα στο Μπομπούρ από το να εκθέτεις σε μια παραδοσιακή κατάσταση ενός κλασικού μουσείου με δωμάτια και αίθουσες. Προσαρμόζεσαι αναγκαστικά σε αυτό που έχεις στα χέρια σου αν καταλαβαίνεις τι θα κάνεις.

Πώς ένας αρχιτέκτονας αντιμετωπίζει το προηγούμενο έργο ενός θρύλου, όπως είναι ο Ζενέτος για την ελληνική αρχιτεκτονική;

Αυτό που ήταν το ενδιαφέρον για εμάς ήταν ότι είχαμε να δουλέψουμε ένα έργο του Ζενέτου. Ο οποίος πήρε μία αρμαθιά από διαφορετικά κτίρια διαφορετικών εποχών και τα συμμάζεψε κάνοντας το ΦΙΞ. Με τον ίδιο τρόπο φανταστήκαμε κι εμείς τη δουλειά μας στο κτίριο. Αρα συνεχίσαμε στον δρόμο που εκείνος ξεκίνησε. Την όψη της Συγγρού που είναι η όψη του Ζενέτου την αντιμετωπίσαμε εσωτερικά σαν κατακόρυφο αρχαιολογικό εύρημα. Είχαμε έναν αρχαιολογικό χώρο της μοντέρνας αρχιτεκτονικής του 20ου αιώνα σε ύψος 30 μέτρα και μήκος 100 μέτρα. Επρεπε να το παρουσιάσουμε γιατί ήταν εξίσου σημαντικό, όσο και οι εκθέσεις. Το βάλαμε λοιπόν να είναι αντιμέτωπο με αυτό που λέω «το φαράγγι», ο μακρόστενος χώρος που κινείται δηλαδή το κοινό μεταξύ της όψης Ζενέτου και του εκθεσιακού χώρου. Βέβαια υπήρχε η μνήμη της εποχής που το κτίριο ήταν ολόκληρο. Ελπίζουμε κάποτε – όταν η Αττικό Μετρό προχωρήσει στο να αναπτύξει το τμήμα που γκρέμισε με δέσμευση να αποκαταστήσει την όψη της Συγγρού – ότι θα έχουμε την όψη στην ολότητά της.

Γυναίκες στον ανδροκρατούμενο χώρο της αρχιτεκτονικής: ποια είναι η εμπειρία σας από το εργοτάξιο;

Τώρα έχει αλλάξει το τοπίο. Την εποχή που σπούδαζα στο εξωτερικό οι γυναίκες στην αρχιτεκτονική ήταν μειοψηφία. Εκείνες μάλιστα που συνέχισαν στο να κάνουν γραφείο μόνες τους ήταν ακόμη πιο μικρή ομάδα. Οι περισσότερες έκαναν γραφεία με τους συζύγους τους, τα αδέρφια τους, τους πατεράδες τους ή ήταν μέλη ομάδων. Σήμερα στα πανεπιστήμια όπου διδάσκεται η αρχιτεκτονική σε όλον τον κόσμο η πλειονότητα είναι γυναίκες. Οι γυναίκες είμαστε πιο μελετηρά όντα, πιο πειθαρχημένες και νομίζω στο μέλλον θα σπάσουμε και το φράγμα των μαθηματικών και της τεχνολογίας. Το μέλλον είναι δικό μας.

Τι προσφέρει η γυναικεία ματιά στη θεωρία της αρχιτεκτονικής;

Δεν πιστεύω ότι υπάρχει γυναικεία και ανδρική αρχιτεκτονική. Οι διαφορές αφορούν την αντιμετώπιση κοινωνιολογικών φαινομένων, όχι τη βιολογία. Δεν νομίζω ότι υπάρχουν διαφορές στους εγκεφάλους. Από όσα έχω διαβάσει, χωρίς να είμαι ειδικός, οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση. Ισως είναι πιο εύκολο για μας να βάζουμε τον εαυτό μας στη θέση του άλλου. Τα προβλήματα της αρχιτεκτονικής σήμερα δεν έχουν να κάνουν με το φύλο.

Με τι έχουν να κάνουν;

Εχουμε να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η κοινωνία γενικότερα με την τεχνολογία. Σιγά σιγά αφήνουμε τόσα πολλά πράγματα στο να τα αποφασίζει η τεχνολογία για εμάς που μας οδηγεί σε καταστάσεις όμοιες με αυτές που βλέπουμε στην πολιτική. Οπως τα πρόσφατα γεγονότα που είδαμε να συμβαίνουν στην Αμερική ή το Brexit. Δηλαδή η μη κατανόηση της πραγματικότητας και η ανάγκη του κόσμου να οχυρώνεται πίσω από ό,τι του φαίνεται κατανοητό. Και η αρχιτεκτονική υποφέρει από το ίδιο. Σήμερα έχουμε μία παραγωγή από κτίρια – αντικείμενα που δεν σχετίζονται με τον περίγυρό τους. Κάθε αρχιτέκτονας σχεδιάζει κτίρια που είναι απομονωμένα από τον κόσμο των ανθρώπων. Τα κτίρια αυτά δεν δένονται, δεν συνομιλούν με το περιβάλλον τους. Βρίσκονται σε ένα εντυπωσιακό κουκούλι. Γι’ αυτό και η σχέση της αρχιτεκτονικής με την πόλη είναι για μένα σημαντικό ζήτημα.

Τι βλέπει ο αρχιτέκτονας να αναδύεται στην πόλη της πανδημικής εποχής;

Νομίζω οι πόλεις θα επιζήσουν. Η ανάγκη του ανθρώπου να συνευρίσκεται με άλλα άτομα είναι πολύ ισχυρή. Φαίνεται ότι μας κοστίζει η απομόνωση. Οσο κι αν πολλοί από εμάς έχουμε μάθει να δουλεύουμε μόνοι μας, στην πραγματικότητα αποζητάμε τα κοινά. Είμαστε ζώα της αγέλης και όχι μοναχικοί κυνηγοί. Η πόλη, λοιπόν, όσο κατεστραμμένη κι αν είναι επιμένει να επιβιώνει και να μας διδάσκει πολλά. Αρκεί να την περπατάμε και να την παρατηρούμε. Οι νέοι αρχιτέκτονες δεν χρειάζονται μεγαλόπνοες λύσεις, αρκεί τα ερωτήματα να τα βρίσκουν παρατηρώντας την πόλη.