Η περιπέτεια του δημοσίου δανεισμού

Η περιπέτεια του δημοσίου δανεισμού ξεκίνησε πριν από την ανεξαρτησία της χώρας. Σε κλίμα κερδοσκοπίας στις χρηματιστικές αγορές των αρχών της δεκαετίας του 1820 και εντόνου φιλελληνισμού στην Αγγλία, η Ελλάδα ήταν εύκολο να επιτύχει το 1824 το πρώτο δάνειο, 800.000 στερλινών (επιτόκιο 5% και έκπτωση στο 59%) και το 1825 το δεύτερο δάνειο 2 εκατ. στερλινών (επιτόκιο 5% και έκπτωση στο 56,5%).

Το 1833, η κακή οικονομική κατάσταση της χώρας και η αδυναμία εξυπηρέτησης των δανείων της ανεξαρτησίας κατέστησαν αδύνατο τον δανεισμό είτε από το εσωτερικό είτε το εξωτερικό. Μόνο η συντήρηση του στρατού αντιστοιχούσε στο 60% των συνολικών δημοσίων δαπανών. Η υπό τη διοίκηση του Οθωνα χώρα συνήψε, τελικά, δάνειο ύψους 60 εκατ. χρυσών φράγκων με την εγγύηση των προστάτιδων δυνάμεων με ονομαστικό επιτόκιο 5% και έκπτωση στο 94%. Το 1843 η Ελλάδα οδηγήθηκε πάλι εκτός διεθνών χρηματαγορών.

Τη δεκαετία του 1870, η ρύθμιση των δανείων της ανεξαρτησίας και του διακρατικού άνοιξε ξανά τις πόρτες των χρηματαγορών και το ελληνικό κράτος ξεκίνησε μια νέα περίοδο δανεισμού. Οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις δανείσθηκαν από το 1881 έως το 1893 580 εκατ. χρυσά φράγκα.

Τα δάνεια που ελήφθησαν έως το 1893 είχαν ως στόχο να καλύψουν:

α) την αγορά στρατιωτικού υλικού και λοιπές στρατιωτικές δαπάνες

β) τις έκτακτες ανάγκες του κράτους

γ) τα ελλείματα του κρατικού προϋπολογισμού λόγω της αδυναμίας του κράτους να συλλέξει τους αναγκαίους φόρους και της αύξησης των δαπανών για την κάλυψη μισθών, συντάξεων κ.ά.

δ) την απόσυρση κυκλοφορούντων τραπεζογραμματίων καθώς οι κυβερνήσεις κάλυπταν μέρος των αναγκών του κράτους με έκδοση νέου χρήματος

ε) τη χρηματοδότηση παλαιοτέρων δανείων. Το 1890, οι τόκοι και τα χρεολύσια των εξωτερικών δανείων αντιστοιχούσαν στο 22% των κρατικών δαπανών

στ) την κατασκευή υποδομών όπως σιδηροδρομικό και οδικό δίκτυο και εγγειοβελτιωτικά έργα.

Ως προς τα κίνητρα που μια κοινωνία προφέρει στα μέλη της να σημειώσουμε ότι από την πρώτη μέρα της ανεξαρτησίας επικράτησε η νοοτροπία ότι το νεοσύστατο κράτος όφειλε να σιτίζει τους πολίτες του. Κατά τον 19ο αιώνα η ένταξη στις τάξεις των σιτιζομένων από το Δημόσιο ήταν σύμβολο κοινωνικής ανόδου. Την περίοδο 1875-1880, το 25% του μη αγροτικού ενεργού πληθυσμού ήταν δημόσιοι και δημοτικοί υπάλληλοι, περίπου επτά φορές μεγαλύτερος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το δε ύψος της προσόδου ήταν τόσο υψηλό ώστε κατέστη αντικίνητρο η μη ενασχόληση με τον δημόσιο τομέα. Ενδεικτικά, το 1880 η πρόσοδος ενός τμηματάρχη υπουργείου ανερχόταν στις 5.400 δρχ. Την ίδια περίοδο τα ετήσια κέρδη του μεγαλύτερου βαμβακοκλωστηρίου της χώρας ήταν 6.000 δρχ.!

Συμπερασματικά, η στασιμότητα της ελληνικής οικονομίας κατά τον 19ο αιώνα οφείλεται και στη συνέχιση του οθωμανικού μοντέλου της προσοδοφορίας, που υποστηρίχθηκε όμως με δανεισμό. Αντίθετα, οι δημόσιες επενδύσεις αλλά και οι αναγκαίες στρατιωτικές δαπάνες ήταν ελάχιστες. Μόλις στη δεκαετία του 1880 ξεκίνησε ουσιαστικά η ανάπτυξη των δημόσιων υποδομών και το αποτέλεσμα στην ανάπτυξη άρχισε να φαίνεται στις αρχές του 20ού αιώνα. Οσο για τον στρατό, ο Χαρίλαος Τρικούπης φέρεται να είχε δηλώσει: «Δεν έχομεν στρατόν. Ο Ελληνικός Στρατός της σήμερον είναι αγέλη». Ο πόλεμος του 1897 τον δικαίωσε.

Ο Νίκος Χ. Βαρσακέλης είναι καθηγητής Βιομηχανικής Πολιτικής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (barsak@econ.auth.gr)