Ο Χαίλντερλιν, «θύμα» ανθελληνικής προπαγάνδας;

Για τον Φρήντριχ Χαίλντερλιν (1770-1843), τον σπουδαίο Γερµανό λυρικό ποιητή και συγγραφέα του επιστολικού µυθιστορήµατος Υπερίων ή ο ερηµίτης στην Ελλάδα (1797-1799), ειπώθηκε ότι στην παγκόσµια λογοτεχνία δεν υπάρχει άλλος ποιητής ή πεζογράφος, στο έργο του οποίου η Ελλάδα να παίζει τόσο κεντρικό ρόλο. Το µυθιστόρηµα εκτυλίσσεται στην Ελλάδα και η δράση του κορυφώνεται στη διάρκεια της αποτυχηµένης εξέγερσης του 1770 («Ορλωφικά»). Είναι παράδοξο, όµως, ότι το όνοµα του ελληνολάτρη Χαίλντερλιν συνδέθηκε µε µια δήθεν «ανθελληνική» απεικόνιση όσων συνέβησαν στον Μυστρά κατά τη διάρκεια των «Ορλωφικών».

Ειδικότερα, είναι ευρύτατα διαδεδοµένη η άποψη ότι οι ωµότητες που, σύµφωνα µε τον Υπερίωνα, τον ήρωα του µυθιστορήµατος, διέπραξαν οι Μανιάτες όταν κατέλαβαν τον Μυστρά τον Μάρτιο του 1770 απηχούν «ανθελληνική προπαγάνδα». Οι υποστηρικτές της ισχυρίζονται ότι ο Χαίλντερλιν «έπεσε θύµα» του Χάινριχ Ράιχαρντ, µιας από τις βασικές πηγές του µυθιστορήµατος. Ο Ράιχαρντ µετέφρασε στα γερµανικά το περιηγητικό βιβλίο του Σουαζέλ-Γκουφιέ Voyage pittoresque en Grèce (1782) αλλά «µε φανερό ανθελληνικό µένος αλλοίωσε το γαλλικό κείµενο σε βαθµό άνευ προηγουµένου». Τα παραπάνω συνοψίζει ο Λαυρέντιος Γκέµερεϋ σε παράρτηµα της ελληνικής µετάφρασης του Υπερίωνα (Αθήνα 1982, Ηριδανός, σ. 291). O Γκέµερεϋ αναφέρει επίσης ότι η βασική αιτία που δεν είχε µεταφραστεί το έργο έως τότε ήταν «η δυσµενής παρουσίαση των γεγονότων κατά την πολιορκία του Μυστρά. […] όλοι όσοι γνώρισαν το αριστούργηµα του Χαίλντερλιν αναγκαστικά σκόνταψαν στη σκληρή καταδίκη των Ελλήνων αγωνιστών στα “Ορλωφικά” ως “ληστών και δολοφόνων” και ακόµα “ανάξιων”».

Οι προσθήκες και οι παρεµβάσεις του Ράιχαρντ στο κείµενο του Σουαζέλ-Γκουφιέ είναι αδιαµφισβήτητες, και αυτό ο αναγνώστης µπορεί να το διαπιστώσει είτε από τα αποσπάσµατα που παραθέτει ο Γκέµερεϋ είτε από τα ίδια τα έργα, που έχουν ψηφιοποιηθεί και διατίθενται ελεύθερα στο Διαδίκτυο. Από την άλλη πλευρά, όµως, είναι επίσης αλήθεια ότι, µέχρι να συµβούν οι αγριότητες στον Μυστρά, ο Υπερίων περιγράφει τους Μανιάτες αγωνιστές µε εξιδανικευµένους όρους, ως διαδόχους των αρχαίων Ελλήνων, και συνευρίσκεται µαζί τους σε κλίµα έξαρσης, ανάτασης και ενθουσιασµού για την επερχόµενη ελευθερία της Ελλάδας. Δεν ακολουθεί, δηλαδή, τον Ράιχαρντ στα σηµεία αυτά, ο οποίος, µεταξύ των άλλων, αναφέρεται στην περιφρόνηση που έδειχνε για τους Ελληνες πολεµιστές ο Αλεξέι Ορλώφ. Οι αρνητικοί χαρακτηρισµοί που χρησιµοποιεί ο Υπερίων για τους Ελληνες συνδέονται άµεσα µε τα αισθήµατα φρίκης και απογοήτευσης που του προκάλεσαν οι σφαγές και οι λεηλασίες µετά την παράδοση του Μυστρά και τον οδήγησαν στην πλήρη αποστασιοποίηση από τον ένοπλο αγώνα. «Σου είχα υποσχεθεί µια Ελλάδα», γράφει στη Διοτίµα, «αλλά τώρα σου στέλνω µόνον ένα µοιρολόι».

Κατά συνέπεια, το µοναδικό αληθινό ερώτηµα είναι αν η ιστορική αλήθεια, όσον αφορά τις σφαγές και τις λεηλασίες που έλαβαν χώρα στον Μυστρά, βρίσκεται µε το µέρος του Ράιχαρντ και του Χαίλντερλιν ή µε το µέρος του Σουαζέλ-Γκουφιέ, που δεν αναφέρει τίποτα σχετικό. Δεν χρειάζεται να ψάξουµε µακριά. Αρκεί να ανατρέξουµε στην εξιστόρηση των «Ορλωφικών» από τον αείµνηστο Στέφανο Παπαδόπουλο, καθηγητή στο Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων, στον τόµο ΙΑ΄ της Ιστορίας του Ελληνικού Εθνους, σ. 67-68:

«Η παράδοση στους Ρώσους έγινε υπό όρους, και εδώ όµως οι συνθήκες παραβιάστηκαν. Οι Μανιάτες, ενθουσιασµένοι από τη λαµπρή επιτυχία, δεν µπόρεσαν να συγκρατηθούν. Κτύπησαν τους Τούρκους, µόλις αυτοί, κατά τη συµφωνία, παρέδωσαν τα όπλα, και άρχισαν τη σφαγή χωρίς να δείξουν οίκτο ούτε στα γυναικόπαιδα. Τις µεγαλύτερες ωµότητες τις διέπραξαν άτακτοι Μανιάτες, που ακολουθούσαν τη λεγεώνα µε µοναδικό σκοπό τη λεηλασία και τη ληστεία. Οσοι από τους Τούρκους σώθηκαν, κατέφυγαν στη µητρόπολη ζητώντας προστασία. […] µε πολλή δυσκολία ο µητροπολίτης και οι ιερείς κατόρθωσαν να συγκρατήσουν τους µαινόµενους Μανιάτες να µην παραβιάσουν το άσυλο της µητροπόλεως. […] Τόση ήταν η µανία των Μανιατών, ώστε και αυτούς ακόµη τους Ρώσους τόλµησαν να πυροβολήσουν, όταν προσπάθησαν να τους εµποδίσουν. Δεν έπαψαν, φυσικά, να λεηλατούν την πόλη, χωρίς µερικές φορές να κάνουν διάκριση µεταξύ Τούρκων, Εβραίων, ακόµη και Ελλήνων».

Ανάλογα είχαν συµβεί και στη Μεσσηνία, τα οποία όµως δεν βρήκαν θέση στον Υπερίωνα για τους λόγους που εξήγησα παραπάνω. Παραθέτω και πάλι από την ΙΕΕ: «Οι άνδρες της λεγεώνος λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τα σπίτια των Τούρκων, σφάζοντας όσους έπεφταν στα χέρια τους. Αφού κορέστηκε το µίσος των υποδούλων […]. Οι Τούρκοι υπερασπιστές της [Καλαµάτας] έσπευσαν να παραδοθούν υπόσπονδοι, µε µοναδικό όρο να µεταφερθούν σώοι σε ένα νησί του Αιγαίου. Ο Δολγορούκωφ [Ρώσος διοικητής] υποσχέθηκε να σεβασθή τη ζωή τους, οι Μανιάτες όµως παρασπονδώντας τους έσφαξαν όλους και πυρπόλησαν την πόλη (10/21 Μαρτίου)».

Εχοντας λοιπόν διαβάσει τις περιγραφές του Στέφανου Παπαδόπουλου, ο οποίος, εξ όσων θυµάµαι, δεν ήταν οπαδός της «ανθελληνικής θεωρίας του Φαλµεράυερ», οι αναφορές του Χαίλντερλιν στα συµβάντα του Μυστρά ξεχωρίζουν για τον (αναµενόµενο) δραµατικό τους τόνο, αλλά δεν ακούγονται ως παραχάραξη της ιστορίας και ως ανθελληνική προπαγάνδα. Παραθέτω τα επίµαχα χωρία σε δική µου µετάφραση: «Οι άντρες µας λεηλάτησαν, σκότωσαν χωρίς διάκριση· σκοτώθηκαν ακόµη και οι αθώοι αδελφοί µας, οι Ελληνες του Μυστρά, ή περιπλανιόνται αβοήθητοι µε πρόσωπα νεκρωµένα από τη συµφορά, καλώντας τον Ουρανό και τη Γη να πάρουν εκδίκηση εναντίον των βαρβάρων, που διοικούσα εγώ. […] Από όλες τις πλευρές ξεχύνονται µέσα εξαγριωµένα στίφη. Οι λεηλασίες µαίνονται στον Μοριά σαν επιδηµία. Αυτόν που δεν απαντάει στο σπαθί µε το σπαθί τον κυνηγούν και τον σφάζουν· και αυτοί οι µανιακοί ισχυρίζονται ότι πολεµούν για την ελευθερία µας. Τα ίδια κάνει και η αντίπαλη πλευρά αυτού του άξεστου λαού, όσοι υπηρετούν τον Σουλτάνο».

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης