Η φωνή των αγώνων και του έρωτα

«Στη γειτονιά μου υπάρχουν άνθρωποι που αντιμετωπίζουν τη ζωή κατάφατσα. Την παλεύουν. Τους νικάει ή τη νικούν. Δεν έχει σημασία αυτό. Ακουσα στην ταβέρνα που είπε κάποιος δίπλα μου: “Αλήθεια σου λέω, στ’ ορκίζομαι στο κρασί μου”. Είναι ό,τι πιο απλό και ό,τι πιο αληθινό μπορεί ν’ ακούσει κανείς». Ο Αντώνης Καλογιάννης, που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 81 ετών, αναζητούσε την απλότητα της αλήθειας – και την αλήθεια της απλότητας – στη γειτονιά της Καισαριανής, την καλλιτεχνική του πορεία, την πολιτική στράτευση και στο φωνητικό ιδίωμά του. Εναγκαλισμένο με τους αγώνες και το ερωτικό συναίσθημα, διαπερνούσε τη δισκογραφία και τη συναυλιακή του παρουσία. Για τους ανθρώπους που τον γνώριζαν δεν μετακινήθηκε από τα πιστεύω του και υπερασπίστηκε με πάθος τις επιλογές του.

Πρωτοεμφανίστηκε στο ελληνικό τραγούδι το 1966 και τον επόμενο χρόνο κυκλοφόρησε στη Lyra το πρώτο 45άρι του: «Μάτια βουρκωμένα / Στου Οθωνα τα χρόνια». Καθοριστική φυσικά ήταν η συνάντησή του με τον Μίκη Θεοδωράκη. Απρόσμενη και συναρπαστική, άλλαξε την πορεία της ζωής του. «Εγώ εργαζόμουν σ’ ένα εργοστάσιο υποδημάτων στη Δεξαμενή στο Κολωνάκι. Υπόγειο… Αλλά τραγουδούσαμε… Καθόμαστε στον πάγκο και τραγούδι, τραγούδι, τραγούδι. Ο Μίκης μάς άκουσε που τραγουδούσαμε. Περνούσε πάνω από το υπόγειο και κατέβηκε. “Ποιος τραγουδάει;”. “Αυτός”, του λένε δείχνοντας εμένα. “Ακου να σου πω, εμείς φεύγουμε για τη Σοβιετική Ενωση με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Πουλόπουλο για τριάντα συναυλίες την άλλη εβδομάδα. Οταν γυρίσουμε, θέλω να βρεθούμε. Μου αρέσει έτσι όπως τραγουδάς άτσαλα. Θέλω να μου κάνεις τα «Γράμματα από τη Γερμανία» του Φώντα Λάδη”» (η αφήγηση από την κασετίνα «40 χρόνια Αντώνης Καλογιάννης» της Universal, 2007). Ο Αντώνης Καλογιάννης συμφώνησε, όμως τα γεγονότα της ζωής έτρεξαν νωρίτερα. Ο Γιάννης Πουλόπουλος την τελευταία στιγμή αποφάσισε να μην ακολουθήσει τον Μίκη Θεοδωράκη στη Σοβιετική Ενωση και τη θέση του πήρε ο Καλογιάννης. Μέσα σε λίγες ημέρες βρέθηκε από το υπόγειο της Δεξαμενής στην Αίθουσα Τσαϊκόφσκι στη Μόσχα να τραγουδά τους «Μοιραίους» του Βάρναλη.

Συναυλίες. Ακολούθησαν εκείνες οι τριάντα συναυλίες που του είχε αναφέρει ο Μίκης στην πρώτη τους συνάντηση. Τον επόμενο χρόνο, οπότε άρχισε η δικτατορία των συνταγματαρχών, φεύγει με τη Μαρία Φαραντούρη στο Παρίσι. Δημιουργούν τη λαϊκή ορχήστρα με την οποία έκαναν συναυλίες με πολιτικό περιεχόμενο σε όλο τον κόσμο, δίνοντας έτσι τον δικό τους αγώνα κατά της χούντας. Η διαμαρτυρία αυτή μεγεθύνθηκε το 1970 με την αποφυλάκιση του Μίκη. Η παγκόσμια περιοδεία σε Ευρώπη, ΗΠΑ και Αυστραλία περιλαμβάνει 500 συναυλίες. Η πολιτική αγωνία που επικρατούσε στην Ελλάδα διαδίδεται σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης μέσα από τη μουσική του σπουδαίου συνθέτη και τις δυναμικές, εκφραστικές φωνές της Μαρίας Φαραντούρη και του Αντώνη Καλογιάννη.

Το σεργιάνι του στον κόσμο και στις μεγάλες σκηνές και τα στάδια του χάρισε απίστευτες συγκινήσεις: γνωρίστηκε με τον Αράμ Χατζατουριάν, τραγούδησε στα γενέθλια του Πάμπλο Πικάσο, βρέθηκε στην ίδια σκηνή με τον Ιβ Μοντάν στο Παρίσι, συναντήθηκε με τους θρυλικούς Μπιτλς και έσφιξε το χέρι του Λουί Αραγκόν. Εκείνος με τη σειρά του έγραψε στη «Lettre Française» για τον σπουδαίο έλληνα τραγουδιστή: «Η φωνή του Αντώνη Καλογιάννη μού θυμίζει τα βουνά και τις θάλασσες της πατρίδας του».

Δισκογραφία. Ο τραγουδιστής που υπηρέτησε χωρίς εκπτώσεις όποιο είδος κι αν ερμήνευε επέστρεψε στην Ελλάδα το 1972. Οι μπουάτ ήταν σε άνθηση και οι τραγουδιστές της δικής του στόφας έβρισκαν στέγη στα προγράμματα αυτά. Ευτύχησε να συνδέσει τη φωνή του με τη δημιουργία σπουδαίων συνθετών, όπως οι Σταύρος Ξαρχάκος, Δήμος Μούτσης («Συνοικισμός Α’»), Μίμης Πλέσσας, Σταύρος Κουγιουμτζής, Ηλίας Ανδριόπουλος, Μάριος Τόκας («Μικρά ερωτικά», με τη συνοδεία της Μαρινέλλας, όπου φυσικά και η «Αννούλα του χιονιά»), περνώντας τον λόγο των ποιητών στα χείλη του κόσμου. Ανάμεσά τους: Γιάννης Ρίτσος, Γιώργος Σεφέρης, Μανόλης Αναγνωστάκης, Τάσος Λειβαδίτης, Δημήτρης Χριστοδούλου, Λευτέρης Παπαδόπουλος κ.ά. Η δισκογραφική του διαδρομή έχει ξεχωριστές στιγμές, όπως το «Κατάσταση πολιορκίας» του 1968 (μαζί με τη Μαρία Φαραντούρη, σε ενορχήστρωση Γιάννη Μαρκόπουλου), «Τα τραγούδια του Αντρέα» της ίδιας χρονιάς («Είσαι Ελληνας», «Το σφαγείο», «Είμαστε δυο»), τα «Λαϊκά» («Το παλικάρι έχει καημό», «Μια νυχτερίδα στη σκεπή» κ.ά.), το «Πνευματικό εμβατήριο» του Αγγελου Σικελιανού το 1970, το «Για μια σταγόνα αλάτι» των Μίμη Πλέσσα – Δημήτρη Χριστοδούλου (με την Πετρή Σαλπέα), το «Νύχτα θανάτου / Μιλώ» των Μίκη Θεοδωράκη – Μάνου Ελευθερίου το 1974, όπου και το υπέροχο τραγούδι «Εχεις μάτια το φεγγάρι», το «Ηλιος και χρόνος / Επιφάνεια Αβέρωφ» το 1975, τα «Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας Μίκης Θεοδωράκης – Γιάννης Ρίτσος» το 1975, το «Αντώνης Καλογιάννης» την ίδια χρονιά (εδώ και το εμβληματικό τραγούδι «Ανοιξε το παράθυρο» των Γιώργου Χατζηνάσιου και Ερρίκου Θαλασσινού). Σύμφωνα με τον ερευνητή της ελληνικής μουσικής Πέτρο Δραγουμάνο, οι προσωπικοί δίσκοι του μαζί με τις συλλογές των τραγουδιών του είναι 27. Συμμετείχε και σε 59 δίσκους άλλων καλλιτεχνών. Ο τελευταίος δίσκος του ήταν το «Ιστορίες αγγέλων» (1997). Ηχογράφησε συνολικά 330 τραγούδια.

Η ΔΗΛΩΣΗ ΤΟΥ ΜΙΚΗ

Με τον Αντώνη Καλογιάννη συνδέθηκα στενά.
Σηµάδεψε κυριολεκτικά το έργο µου δίνοντας πραγµατικά µοναδικές ερµηνείες σε έργα όπως τα «Επιφάνια Αβέρωφ», το «Πνευµατικό Εµβατήριο», η «Κατάσταση Πολιορκίας», ο «Ηλιος και Χρόνος», τα «Τραγούδια του Ανδρέα», τα «12 Λαϊκά», η «Νύχτα Θανάτου», τα «Γράµµατα απ’ τη Γερµανία» και σε τόσα άλλα τραγούδια…
Εκτός όµως από την πανέµορφη φωνή του που µε συγκινούσε αφάνταστα, ταίριαζαν πολύ και οι χαρακτήρες µας. Ηµασταν φίλοι!
Σκέφτοµαι ότι είναι πολύ άδικο που έφυγε πρώτος και µε άφησε πίσω του να ζω µε τις ωραίες µας αναµνήσεις, γεµάτες µουσική και αγάπη.

Αθήνα, 11.2.2021
Μίκης Θεοδωράκης