Δύο παλαιοί φίλοι

Ο πρώην καγκελάριος της Γερμανίας Γκέρχαρντ Σρέντερ αποκαλεί την Τουρκία, σε βιβλίο που εξέδωσε πρόσφατα, «αδιαμφισβήτητη κυρίαρχη δύναμη στην Ανατολική Μεσόγειο». Υποστηρίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να αποδεχθεί το γεγονός αυτό και επισημαίνει τα «σφάλματα» των Ευρωπαίων στην ιστορία των ευρωτουρκικών σχέσεων. Σύμφωνα με τον Σρέντερ, η Ευρωπαϊκή Ενωση ακολουθεί παρελκυστική πολιτική στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας, άλλωστε το Μεταναστευτικό δεν μπορεί να επιλυθεί χωρίς την Τουρκία, αλλά και οι ΗΠΑ χρειάζονται τις βάσεις που χρησιμοποιούν επί τουρκικού εδάφους. Ο Σρέντερ, μετά την καγκελαρία του, ιδιώτευσε και συνεργάστηκε στενά με τη Ρωσία, που σήμερα έχει συνάψει στρατηγική συνεργασία με την Τουρκία.

Η στάση του Σρέντερ εκπροσωπεί μία διαχρονική γεωπολιτική σταθερά: την παραδοσιακή, άρρηκτη σχέση φιλίας μεταξύ της Γερμανίας και της Τουρκίας. Η σχέση αυτή σφυρηλατήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνος μεταξύ του οθωμανού σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ (1876-1909) και του τελευταίου γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Χοετζόλερν (1888-1918). Επισφραγίστηκε με επίσκεψη του Γουλιέλμου στην Κωνσταντινούπολη το 1898, όπου αποφασίστηκε η δημιουργία σιδηροδρομικού δικτύου που θα συνέδεε το Βερολίνο με τη Βαγδάτη και θα έδινε στη Γερμανία πρόσβαση στα πετρέλαια της Μοσούλης, ανατρέποντας τις παγκόσμιες ισορροπίες. Πλήθος γερμανοτουρκικών εμπορικών και στρατιωτικών συμφωνιών συνέθεσαν σκηνικό γερμανοποίησης της καταρρέουσας οθωμανικής αυτοκρατορίας και προκάλεσαν σφοδρές αντιδράσεις στους Αγγλογάλλους. Οι αντιδράσεις αυτές συνέβαλαν αποφασιστικά στην έκρηξη τόσο των Βαλκανικών Πολέμων όσο και του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1914 η σιδηροδρομική γραμμή είχε φτάσει στο Ικόνιο και η κατασκευή της διεκόπη λόγω της έκρηξης του πολέμου. Ο Κάιζερ επισκέφθηκε ξανά την Κωνσταντινούπολη το 1917, λίγο πριν από την τελική στρατιωτική συντριβή τόσο της Γερμανίας όσο και της οθωμανικής αυτοκρατορίας το 1918 και τον επακολουθήσαντα διαμελισμό της τελευταίας.

Σημειωτέον ότι η γερμανική στρατιωτική αποστολή στην οθωμανική αυτοκρατορία ενεθάρρυνε τους Τούρκους στη συστηματική εξόντωση των ελληνικών πληθυσμών στη Μικρά Ασία, που λόγω της παραδοσιακής αγγλοφιλίας τους αποτελούσαν εμπόδιο στη διείσδυση του γερμανικού κεφαλαίου στην Ανατολή. Στην αποστολή αυτή ανταποκρίθηκαν πρόθυμα οι έμπειροι στις σφαγές και γενοκτονίες Τούρκοι, με αποτέλεσμα ήδη από το 1912 να αρχίσουν οι διωγμοί στη Δυτική Μικρά Ασία, τα τάγματα εργασίας κ.λπ.

Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η παλαιά φιλία αναζωπυρώθηκε. Η είσοδος της μετακεμαλικής Τουρκίας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αποφεύχθηκε μόνον υπό την απειλή στρατιωτικών αντιποίνων των Συμμάχων. Στη διάρκεια του πολέμου η Τουρκία τήρησε μία επαμφοτερίζουσα στάση, που έχει περιγράψει με υποδειγματική τεκμηρίωση ο Frank Weber στο πολύκροτο έργο του «Ο επιτήδειος ουδέτερος». Ο πόλεμος τελείωσε με νέα συντριβή της Γερμανίας, η δε Τουρκία απέφυγε τις συνέπειες προσχωρώντας κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου στη δυτική συμμαχία και αναβαπτιζόμενη γεωπολιτικά στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ του ΝΑΤΟ.

Την τελευταία εικοσαετία, οι συνέπειες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έχουν σε μεγάλο βαθμό εξασθενήσει. Η Γερμανία επέστρεψε στην ηγεμονική της έξη μέσω της Ευρωπαϊκής Ενωσης, οι ΗΠΑ βυθίζονται στην εσωστρέφεια και αποστασιοποιούνται από την ευρωπαϊκή ήπειρο, η Μεγάλη Βρετανία αποκολλάται για άλλη μία φορά από την κοινή ευρωπαϊκή μοίρα, η Γαλλία αντιμετωπίζει υπαρξιακά ζητήματα ταυτότητας. Η δε Τουρκία αποδύεται σε μία ακόμα πιο προχωρημένη επιχείρηση: την άρση των συνεπειών όχι του Δευτέρου αλλά του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Επιχειρεί δηλαδή να ανασυστήσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ρητά και ανοιχτά. Και με την κατανόηση του Βερολίνου.

Ο Μελέτης Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης. Από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το βιβλίο του «Παναγιώτης Κανελλόπουλος: ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του»