Με κάθε τίμημα

Παρά τη γενναιότητα των αποφάσεων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, η κρίση του κορωνοϊού αποδεικνύεται καθοριστική για το μέλλον της ΕΕ. Καθώς οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν χτυπηθεί από το δεύτερο κύμα της πανδημίας, οι πιο αισιόδοξες προβλέψεις για γρήγορη έξοδο από την κρίση έχουν ήδη διαψευσθεί. Ακόμα και όταν υπάρξει ευρεία διαθεσιμότητα του εμβολίου, η πανδημία θα έχει αφήσει πίσω της τεκτονικές αλλαγές αλλά και προκλήσεις που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν. Κάποιες έχουν να κάνουν με τα απόνερα της αντιμετώπισης της οικονομικής κρίσης. Η αύξηση ελλειμμάτων και δημόσιου χρέους εξαιτίας των δαπανών για την ανάσχεση της κατάρρευσης του ΑΕΠ θα χρειαστεί αργά ή γρήγορα να αντιμετωπιστεί σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Αντίστοιχα θα χρειαστεί να βρεθεί μία νέα ισορροπία ανάμεσα στο κράτος και την αγορά· η κρίση υπενθύμισε πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του κράτους στην παροχή κρίσιμων υπηρεσιών, πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος αποτελεσματικών δημόσιων δομών σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, αλλά και την ανάγκη ανθεκτικότητας και επάρκειας στα συστήματα υγείας και πρόνοιας.

Αλλες προκλήσεις έχουν να κάνουν με τις διαρθρωτικές αλλαγές που επιβάλλει ή επιταχύνει η νέα πραγματικότητα. Ο κορωνοϊός υποχρέωσε στην αναθεώρηση του τρόπου εργασίας για την πλειονότητα των εργαζομένων, ανέδειξε την ανάγκη αναγνώρισης του πραγματικά «κρίσιμου προσωπικού», αλλά και την ανάγκη για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με θέση για εργαλεία όπως αυτό του βασικού εγγυημένου εισοδήματος για όλους. Η βίαιη μετάβαση σε ψηφιακές δομές φέρνει έντονα στο προσκήνιο μία ολόκληρη γκάμα ζητημάτων πολιτικής: πρόσβαση για όλους σε επαρκείς υποδομές και υπηρεσίες, ανάγκη ανασχεδιασμού κρίσιμων τομέων όπως η εκπαιδευτική διαδικασία και η διά βίου μάθηση, αλλά και τη φορτισμένη συζήτηση για ζητήματα ρύθμισης στις ψηφιακές πλατφόρμες. Η δε αυτή καθεαυτή πηγή προέλευσης του ιού στις «υγρές» αγορές της Κίνας παραπέμπει στη διατάραξη της ισορροπίας μεταξύ φύσης και ανθρώπινου περιβάλλοντος και υπενθυμίζει με τον πιο εμφαντικό τρόπο το επείγον της μετάβασης σε μία βιώσιμη πράσινη ανάπτυξη.

Τέλος, άλλες προκλήσεις έχουν να κάνουν με τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις. Ηδη πριν από την πανδημία, η πολυμερής τάξη πραγμάτων δεχόταν επίθεση από μια ρεβιζιονιστική Αμερική και μια ανερχόμενη Κίνα, με την ΕΕ να παραμένει η μόνη οντότητα με επαρκή διεθνή βαρύτητα ώστε να τη στηρίξει. Η πανδημία ανέδειξε ακόμα περισσότερο τις αδυναμίες αυτού του συστήματος, από τη δυσλειτουργία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και την έλλειψη συνεργασίας στη διαδικασία κατασκευής εμβολίων έως την απουσία ηγεσίας στο επίπεδο του G20. Σήμερα δεν αρκεί απλώς η υπεράσπιση του στάτους κβο· πρέπει να επινοηθούν νέες λύσεις μεταβλητής γεωμετρίας στη διακυβέρνηση των παγκόσμιων δημόσιων αγαθών σε διάφορους τομείς πολιτικής, από το εμπόριο και την τραπεζική, μέχρι το περιβάλλον, τη μετανάστευση, το Διαδίκτυο και την υγεία.

Ομως η παγκόσμια φωνή της ΕΕ παραμένει αδύναμη, ενώ τα μέσα πολιτικής που θα την καθιστούσαν αποτελεσματική είναι τραγικά ανεπαρκή. Σε ζητήματα που κυμαίνονται από τις εξωτερικές οικονομικές σχέσεις μέχρι την άσκηση ήπιας και σκληρής ισχύος, η κλίμακα μετράει. Η στήριξη της διεθνούς χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, η υπεράσπιση του ελεύθερου και δίκαιου εμπορίου, η διαμόρφωση της παγκοσμιοποίησης έτσι ώστε να ωφελεί τους πολλούς, η επένδυση στην πράσινη ενέργεια, τις υποδομές και την καινοτομία που θα επιταχύνει τη μετάβαση σε μια πράσινη οικονομία, η επινόηση μέτρων πολιτικής ενάντια στις απειλές για την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο, η ανάπτυξη στρατηγικών βιομηχανικής πολιτικής και των δημοσιονομικών εργαλείων που είναι απαραίτητα για να αντιμετωπιστεί επαρκώς ο αντίκτυπος του τεχνολογικού ανταγωνισμού, οι πολιτικές για την υπεράσπιση της δημόσιας υγείας και τον έλεγχο πανδημιών: όλα αυτά απαιτούν περισσότερο από ποτέ μια ενιαία και με αυτοπεποίθηση ευρωπαϊκή απάντηση.

Πολλές από αυτές τις προκλήσεις μοιάζουν αδύνατο να αντιμετωπιστούν. Αν ο συμβιβασμός όμως έχει αποτελέσει το κύριο modus operandi για την εξέλιξη της ΕΕ, η ανθεκτικότητα πρέπει πλέον να αναγνωριστεί ως το βασικό γνώρισμά της. Τίποτε λοιπόν δεν έχει χαθεί· αλλά για να προχωρήσει προς τα εμπρός η Ευρώπη έχει ανάγκη από ένα «νέο αφήγημα» γι’ αυτήν τη νέα εποχή, αρκετά πειστικό ώστε να το ενστερνιστούν οι Ευρωπαίοι – όχι απλώς μια συλλογή από πρωτοβουλίες πολιτικής ή θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Στη διαμόρφωσή του, καθοριστικό ρόλο θα παίξουν οι πολιτικές ηγεσίες. Η πορεία των γεγονότων δεν έχει τίποτα το αναπόφευκτο· αντιθέτως, είναι η πολιτική ηγεσία που πρέπει και μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση του νέου περιβάλλοντος, με έναν συνδυασμό σχεδιασμού, τόλμης, πάθους και αποφασιστικότητας. Παραφράζοντας τα λόγια του Ντράγκι στην προηγούμενη κρίση, να είναι διατεθειμένη να προχωρήσει και να διεκδικήσει τη θέση που αρμόζει για την Ευρώπη τόσο στον κόσμο όσο και στις καρδιές των Ευρωπαίων «με κάθε τίμημα».

O Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι πρώην υπουργός, καθηγητής στο European University Institute. Το βιβλίο του «Με Κάθε Τίμημα – Η Μάχη για το Μέλλον της Ευρώπης» κυκλοφορεί τη Δευτέρα 1 Φεβρουαρίου από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος.