Αναμέτρηση {LF}με την Ιστορία

Ελάχιστα γεγονότα έφεραν τέτοιο οργανωμένο μαζικό θάνατο, όσο το Ολοκαύτωμα. Κι είναι αυτός ο βασικός λόγος που η ανθρωπότητα αποφάσισε να του αφιερώσει τη λέξη αυτή, γραμμένη με κεφαλαίο στον ενικό, ώστε να θυμόμαστε πάντα ότι δεν έμοιαζε με τίποτα άλλο. Στην Ελλάδα, ωστόσο, προϋπάρχοντα ταμπού, η δειλία της αναμέτρησης με την αλήθεια κι ο διάχυτος αντισημιτισμός, κατάφεραν για πολλά χρόνια να το περιορίσουν ως κάτι που συνέβη «αλλού» και αφορά «άλλους». Οι αριθμοί, όμως, είναι διαφωτιστικοί. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, πριν από το Ολοκαύτωμα ζούσαν στην Ελλάδα περίπου 77.000 Εβραίοι. Μετά τον πόλεμο είχαν επιβιώσει 10.000. Που σημαίνει μια μείωση του εβραϊκού πληθυσμού της τάξεως του 85%. Αν μιλήσουμε για τη μεγαλύτερη ελληνική κοινότητα, αυτή της Θεσσαλονίκης, το ποσοστό ανεβαίνει στο 90%. Οι περιουσίες τους λεηλατήθηκαν, τα μνημεία τους χάθηκαν και οι ιστορίες τους δεν λέγονταν πια.

Είναι ενδεικτικό ότι η διατριβή του Λεόν Σαλτιέλ, διδάκτορα Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, η οποία έχει εκδοθεί ως «The Holocaust in Thessaloniki: Reactions to the Anti-Jewish Persecution, 1942-1943» (Routldege 2020), ήταν η πρώτη σχετική έρευνα που παρουσιάστηκε σε ελληνικό πανεπιστήμιο το 2017, δηλαδή πάνω από 70 χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου. Η καθυστέρηση αυτή και η μη ένταξη του Ολοκαυτώματος στην επίσημη σχολική ιστορία είναι ένα ζήτημα «πολύπλοκο», υποστηρίζει, εκτιμώντας ότι οφείλεται στο ότι στη χώρα μας «ακολουθήσε ο Εμφύλιος, όπου πολλοί συνεργάτες των Γερμανών, με ευθύνες για το Ολοκαύτωμα, πέρασαν από την “Κολυμβήθρα του Σιλωάμ” και αναδείχτηκαν σε πολίτες πρώτης τάξεως. Αυτό είναι από τα ταμπού που παραμένουν ακόμα και σήμερα, όπως βέβαια και το θέμα της καταλήστευσης και λεηλασίας των εβραϊκών περιουσίων».

Η Ιστορία θάφτηκε, λοιπόν, αριστοτεχνικά, σαν τα συντρίμμια του παλιού εβραϊκού νεκροταφείου, πάνω στα οποία χτίστηκε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Η καταστροφή εκείνη είναι, δυστυχώς, μια άκρως διαφωτιστική θλιβερή υπόθεση, που μας δίνει μια γεύση από το κλίμα στην πόλη πριν φύγουν από αυτή τα φορτωμένα τρένα για την Πολωνία. «Με την έναρξη της γερμανικής κατοχής, κάποιοι τοπικοί φορείς βρήκαν την αφορμή να θέσουν κάποια εκκρεμή ζητήματα, όπως αυτό του αρχαίου και αχανούς εβραϊκού νεκροταφείου», εξηγεί ο Λ. Σαλτιέλ, «με κινήσεις τους πέτυχαν να έρθει το θέμα στην προσοχή των γερμανικών Αρχών οι οποίες έδωσαν και τη σύμφωνη γνώμη τους για την καταστροφή του. Βέβαια, η όλη υπόθεση ήταν τοπική πρωτοβουλία, στην οποία οι τοπικές γερμανικές Αρχές συναίνεσαν, χωρίς συγκεκριμένη εντολή από το Βερολίνο. Αλλωστε, πουθενά αλλού στην Ευρώπη δεν είδαμε τέτοια μαζική καταστροφή εβραϊκού νεκροταφείου, και προπολεμικά εβραϊκά νεκροταφεία έχουν επιζήσει στην καρδιά του Βερολίνου ακόμα και σήμερα. Αυτή η καταστροφή έγινε πριν την άφιξη των αξιωματικών των SS στη Θεσσαλονίκη για την εφαρμογή της “Τελικής Λύσης”, τον αφανισμό δηλαδή του εβραϊκού πληθυσμού».

Αφορμή για τις προσπάθειες επιμόρφωσης που γίνονται τα τελευταία χρόνια από τα Εβραϊκά Μουσεία Αθήνας και Θεσσαλονίκης, το υπουργείο Παιδείας και άλλους φορείς είναι, εκτός από τις ακούραστες προσπάθειες της κοινότητας, όλα αυτά που φέρνει στο φως η σύγχρονη ιστορική έρευνα. Ο Λεόν Σαλτιέλ, εντόπισε, μεταξύ άλλων, τις προσωπικές επιστολές τριών γυναικών που δημοσιεύονται στο βιβλίο «”Μη με ξεχάσετε”: Τρεις Εβραίες μητέρες γράφουν στους γιους τους από το γκέτο της Θεσσαλονίκης» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Οι μαρτυρίες τους είναι αποκαλυπτικές για τις σκέψεις τους λίγες μέρες πριν από την εκτόπιση και θανάτωσή τους στο Αουσβιτς. Ηξεραν τι θα τους συμβεί; Ναι και όχι. Κι αυτή ακριβώς είναι η τραγωδία που ξεδιπλώνουν τα γράμματά τους στα μάτια του σημερινού αναγνώστη. «Μέσα από αυτές τις αναφορές αντιλαμβανόμαστε ότι δεν γνωρίζουν καθόλου τη φύση του τελικού προορισμού και τι τους περιμένει με την άφιξή τους στην Πολωνία. Παρόλα αυτά, βλέποντας ό,τι συμβαίνει γύρω τους, την πείνα, τις ταπεινώσεις, τον εξευτελισμό των εκτοπισμών, συναισθάνονται το τι τους περιμένει. Ετσι χρησιμοποιούν εκφράσεις όπως “θάνατος”, “εξόντωση”, “τελευταία ώρα”, “μοιραία στιγμή” και “καταδικασμένοι σε θανατική ποινή”».