Συγγένειες και παράλληλες ιστορίες

Ηταν Σεπτέμβρης του 1978. Αφήνω την Αθήνα και ταξιδεύω με ένα τουριστικό λεωφορείο προς τους «κομμουνιστικούς λειμώνες» της Βαλκανικής, συγκεκριμένα προς τη Ρουμανία, αναζητώντας μιαν αγάπη κι ένα πτυχίο, πιθανώς για μια μελλοντική αποκατάσταση. Μετά από ένα περιπετειώδες ταξίδι, φτάνω στα σύνορα της Στάμορα-Μοραβίτσα το ξημέρωμα της επόμενης μέρας. Κρύο, ψιλή εκνευριστική βροχή, βλοσυροί αστυνομικοί, στρατιωτικοί συνοριοφύλακες, αγουροξυπνημένοι κι εχθρικοί. Πινακίδες: Καλωσορίσατε στην Ρουμανία κ.λπ. Τσιτάτα από ομιλίες του Τσαουσέσκου σε διάσπαρτες πινακίδες, βρώμικος γενικά ο πέριξ χώρος και στις τουαλέτες δεν μπορείς να μπεις από τη βρωμιά που επικρατεί, ούτε για κατούρημα…

Μετά από πολύωρες διαπραγματεύσεις, για το «λάδωμα» όπως πληροφορούμαι εκ των υστέρων, ξεκινάμε υπό βροχήν για την Τιμισοάρα. Φτάνουμε. Κατεβαίνω μουδιασμένος. Τεράστιες εις πλάτος τετραώροφες εστίες. Στις ταράτσες τεράστια γράμματα TRAIASCA PARTIDUL COMUNIST ROMAN – CEAUSESCU ROMANIA SOCIALISM. Δεν ρωτώ. Σιωπώ. Λάσπη παντού και ψιλόβροχο. Ερχονται οι έλληνες φοιτητές, παίρνουν από τους οδηγούς την αλληλογραφία και τα δέματα. Αναχωρούμε. Ο δρόμος στενός, η κίνηση αραιή. Περνάμε από κάποιες μικρές πόλεις, που μοιάζουν μεσαιωνικές. Η καταστροφή της συνολικής ανοικοδόμησης δεν φαίνεται ακόμη. Φτάνουμε στο Κλουζ. Παραμονή ως τις έντεκα. Σε όλο τον δρόμο πορτρέτα του ηγέτη και συνθήματα. Κυριαρχεί παντού μια πινακίδα: VA FI COMUNIST – ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΗΣ! Κι από κάτω: Γιατί πρέπει να είσαι. Υπογραφή: ο Μεγάλος Ηγέτης!

Εντεκα ακριβώς αναχωρούμε. Φτάνουμε το πρωί στο Βουκουρέστι… Δεν είναι εύκολο σε έναν κομμουνιστή να δεχθεί αυτό που βλέπει: εμφανής φτώχεια, ένοπλα αστυνομικά αποσπάσματα με Καλάσνικοφ, λυκόσκυλα, απεριποίητες σκονισμένες βιτρίνες, χαμίνια να σου ζητάνε ένα λέου… Σοκ!

Παίρνω έγκριση εγγραφής, μετά από μήνες και εγκαθίσταμαι στο Κλουζ. Κάνω προσπάθεια να γνωρίσω τη ρουμανική κοινωνία. Μου αρέσει η παραδοσιακή ρουμάνικη μουσική. Εχω διαβάσει το περίφημο μυθιστόρημα του Λίβιου Ρεμπρεάνου Το Δάσος των κρεμασμένων, έκδοση της δεκαετίας του ’60, από τον Κέδρο. Γνωρίζομαι με τους πρώτους ντόπιους. Αναπτύσσω κάποιες φιλίες στην καφετέρια Croco, με αρκετά «καλά παιδιά». Ακούω ρουμάνικα τραγούδια από ένα τρανζιστοράκι. Η ζωή κυλά. Μαθαίνω να συνεννοούμαι. Αρπάζω γρήγορα τη γλώσσα. Σε αυτό βοηθούν τα Λατινικά. Αντιλαμβάνομαι, ότι όλες μου οι παρέες, έχουν κοινό παρονομαστή: μίσος εναντίον του κομμουνισμού. Μαθαίνω για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα βασανιστήρια στις φυλακές, για τον εκτεταμένο ταξικό πόλεμο που εξαπέλυσαν οι κομμουνιστές, εναντίον του «παλαιού», θέλοντας να εφαρμόσουν το «καινούργιο». Ας τ’ αφήσουμε αυτά για άλλη φορά. Κι ας έρθουμε σε κάτι άλλο: τις κρυμμένες συγγένειες που ανακάλυπτα με τον Ρουμανικό Λαό. Είναι μόλις τέσσερα χρόνια μετά την πτώση της χούντας, τα τραγούδια του Θεοδωράκη με συγκλονίζουν ακόμη. Δακρύζω σχεδόν ακούγοντας το:

Κάτω απ’ το χώμα, μες στα σταυρωμένα χέρια τους…

Κι αίφνης, ο Λίμπερτυ, μου λέει ένα βράδυ, για τα στρατόπεδα και τις φυλακές, που εξοντώθηκαν χιλιάδες άνθρωποι, με μόνη κατηγορία την κοινωνική τους καταγωγή… Η περιγραφή του με αιφνιδίασε. Στις φυλακές κλείστηκαν οι Λεγεωνάριοι της Σιδηράς Φρουράς και οι συνεργάτες του Αντωνέσκου. Λάθος! Ολη η πολιτική, κοινωνική και πνευματική ηγεσία της χώρας κλείστηκε. Ελάχιστοι επιβίωσαν. Αναρίθμητα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

«Στάσου», μου λέει, «να ακούσεις ένα τραγούδι, που έγραψε ένας έλληνας κρατούμενος και το τραγουδούσαν όλοι οι φυλακισμένοι και οι έγκλειστοι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Υμνος…». Βάζει μια κασέτα από την οποία ακούγεται η θλιμμένη φωνή του λαουτάρη Ιονέλ Τουντοράκε:

Ενας κρύος άνεμος φυσάει από τη λίμνη,

στης Χίλειας το λιμάνι, μάι

δείτε πώς μεγαλώνει το καλάμι

και δεν μπορείτε να το κόψετε πια

ο φρουρός με δύναμη φωνάζει

δούλευε, κλέφτη, δούλευε!

Ωχ, ωχ, ωχ, ωωωωχ….

Στο μυαλό μου έρχεται ο Μίκης. Σαν φιλμ περνούν όλα, από τον Εμφύλιο και μετά. Συνεχίζει: «Τους στίχους και τη μουσική έγραψε ο συμπατριώτης σου Τραϊάν Σπύρου, συνέχισε ο Λίμπερτυ. Χαϊδευτικά τον αποκαλούσαν «Πούιου = ο Μπέμπης, το Μωρό», γιατί ήταν μικρόσωμος. Είχε γεννηθεί τη δεκαετία του ’20, σ’ ένα χωριό της Τούλτσεα. Εκεί υπήρχαν πολλοί Ελληνες. Στην Λουνκαβίτσα. Οι γονείς του είχαν στην κατοχή τους απέραντους αμπελώνες και πολλά οικήματα. Τους τα κατέσχεσαν το 1947. Την ίδια χρονιά εκτοπίστηκαν στα καταναγκαστικά έργα, στο Κανάλι του Δούναβη, όπου και πέθαναν από τις κακουχίες. Τον απέβαλαν από τη Σχολή όπου σπούδαζε Μουσική και τον έστειλαν χωρίς δίκη, σε καταναγκαστικά έργα, γιατί ήταν συγγενής τού ελληνικής καταγωγής γερουσιαστή Κοστίκα Σπύρου… Συνέχισε να γράφει τραγούδια.

Μετά τις ταλαιπωρίες και τη χλεύη, είδε την πτώση του κομμουνισμού και την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας. Εφυγε από τη ζωή στις 23 Αυγούστου 2010. Σεμνός, όπως έζησε.

Αλλο δεν μπορώ, πια, καπετάνιε,

ωχ, τί πόνος, αδέλφια

Αδέλφια από τη Χίλεια

να δουλέψουμε σκληρά,

τι θα μας φάει το φίδι, αδέλφια

μες στης Χίλειας το λιμάνι, αδέλφια

Ωχ, ωχ, ωχ, ωωωχ

όταν βλέπω τα ταξιδιάρικα πουλιά,

αχ πώς θα ‘θελα κι εγώ φτερά να βγάλω

ωχ,

να περάσω τον γαλάζιο Δούναβη,

απ’ της Χίλειας το λιμάνι, αδέρφια

Ανεβαίνει στα βουνά το τρένο,

σαν τεράστιο φίδι, αδέρφια

Με τα ντόπια τα τσιγάρα,

ψηλά στους κρατούμενους, αδέρφια

Ωχ, ωχ, ωχ, ωωωωχ

Δώς μου Κύριε τη λευτεριά μου

στο σπιτάκι μου να πάω, λοιπόν,

ωωχ

το σπιτάκι μου να ιδώ, και την καλή μου

και τη δόλια μου τη μάνα, αδέρφια.

Ωχ, ωχ, ωχ, ωωωχ

Δώσε Κύριε τη λευτεριά μου

στο σπιτάκι μου, λοιπόν,

ωωωωχ

το σπιτάκι μου να ιδώ, τη γυναίκα μου

και τη μάνα τη γλυκιά μου

Ωχ, ωχ, ωχ, ωωωχ…

Ο Δημήτρης Κανελλόπουλος είναι συγγραφέας, βραβευμένος με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος – Νουβέλας 2019 για τον «Θάνατο του αστρίτη και άλλες ιστορίες», εκδόσεις Κίχλη