Μπορεί να συμβεί οπουδήποτε

«Ηταν χυδαίος, σχεδόν αγράμματος, τα ψέματά του ήταν χοντροκομμένα και οι ιδέες του ηλίθιες… Ηταν, όμως, ένας μεγαλοφυής ηθοποιός». Ετσι περιέγραφε τον Γερουσιαστή Μπαζ Γουίντριπ ένας δημοσιογράφος που παρακολουθούσε την πολιτική άνοδο ενός χαρισματικού, αλαζονικού και αδίστακτου δημαγωγού, που δημιουργούσε πολιτικό κεφάλαιο τοκίζοντας μίσος και διχασμό, υποσχόμενος σε φτωχούς, οργισμένους ψηφοφόρους ότι θα κάνει την Αμερική υπερήφανη και ευημερούσα ξανά. Ο Γουίντριπ κέρδισε τον Ρούζβελτ στις εκλογές για το χρίσμα των Δημοκρατικών και κατόπιν σάρωσε τον Ρεπουμπλικάνο αντίπαλό του και εξελέγη πανηγυρικά Πρόεδρος των ΗΠΑ. Επί των ημερών του η αμερικανική δημοκρατία άρχισε να γλιστρά στον ολοκληρωτισμό, μέχρι την ανοιχτή δικτατορία. Οι οπαδοί του τον λάτρευαν, ένοπλοι παραστρατιωτικοί φρόντιζαν ώστε όσοι δεν τον λάτρευαν να σωπαίνουν και όλα τέλειωσαν με έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο.

Αυτή η ιστορία είναι, βέβαια, φανταστική. Είναι η ιστορία που αφηγείται ο Σίνκλερ Λιούις, ο πρώτος αμερικανός που τιμήθηκε με Νομπέλ λογοτεχνίας, σ’ ένα μυθιστόρημα που έγραψε, μέσα σ’ έναν μήνα, πυρετωδώς, το καλοκαίρι του 1935, τον καιρό που ο Χίτλερ επέβαλλε τη δικτατορία του στη Γερμανία και ο φασισμός σάρωνε την Ευρώπη. Το βιβλίο κυκλοφόρησε τότε με τον ειρωνικό τίτλο «Αυτό δεν μπορεί να συμβεί εδώ», ως προειδοποίηση για όσους θεωρούσαν τη δημοκρατία δεδομένη και την Αμερική άτρωτη. Το μυθιστόρημα επανεκδόθηκε το 2017, έναν χρόνο μετά τη νίκη Τραμπ στις αμερικανικές εκλογές. Ως προειδοποίηση και πάλι για τους κινδύνους που αντιμετώπιζε η αμερικανική δημοκρατία. Οσοι βρήκαν την προειδοποίηση υπερβολική και τις αναλογίες ανάμεσα στον φανταστικό Γουίντριπ και τον πραγματικό, φριχτά πραγματικό Τραμπ παρατραβηγμένες, θα πρέπει να πήραν την απάντηση στις αμφιβολίες τους την περασμένη Τετάρτη, όταν ο τραμπικός όχλος εισέβαλε στο Καπιτώλιο.

Ογδόντα και κάτι χρόνια από την πρώτη έκδοση του δυστοπικού μυθιστορήματος του Σίνκλερ Λιούις, το 2018, δύο καθηγητές του Χάρβαρντ, οι Λεβίτσκι και Ζίμπλατ, κυκλοφόρησαν ένα, επίσης πολυδιαβασμένο, πολιτικό δοκίμιο, με τίτλο «Πώς πεθαίνουν οι Δημοκρατίες». Οι καθηγητές μελετούσαν τα πάθη και τις αποτυχίες της δημοκρατίας στη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη προπάντων. Μα, όπως εξηγούσαν, ανακάλυψαν ξαφνικά πως το ενδιαφέρον τους θα έπρεπε να στραφεί στην ίδια τους τη χώρα και πως το ερώτημα «Κινδυνεύουν οι δημοκρατικοί θεσμοί;» δεν αφορούσε πια εξωτικές δημοκρατίες του Νότου, αλλά τις ίδιες τις ΗΠΑ. Ο κίνδυνος που περιέγραφαν έμοιαζε με εκείνον που, με λογοτεχνικούς όρους, περιέγραφε ο Σίνκλερ Λιούις, το μακρινό 1935: Οι δημοκρατίες δεν πεθαίνουν μόνον στα χέρια ενός πραξικοπηματία στρατηγού, τύπου Πινοτσέτ, που κατεβάζει τα τανκς. Μπορεί να πεθάνουν και στα χέρια ενός εκλεγμένου ηγέτη, προέδρου ή πρωθυπουργού, δημοφιλούς συνήθως, που υποσκάπτει και τελικά ακυρώνει τις δημοκρατικές διαδικασίες που τον έφεραν στην εξουσία. Ο Πούτιν, ο Ορμπαν, ο Ερντογάν έρχονται αμέσως στον νου ως παραδείγματα επιτυχημένων δολοφόνων της δημοκρατίας. Ο Τραμπ, τελικά, ως παράδειγμα απόπειρας που φαίνεται πως αποκρούστηκε και απέτυχε.

Τα μοτίβα είναι γνώριμα, εύκολα αναγνωρίσιμα – ιδίως σε εμάς εδώ, στην Ελλάδα. Οταν μια κρίση σπρώχνει τη μέση και κατώτερη μεσαία τάξη προς τα κάτω, πραγματικά και φαντασιακά, σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο, η καθοδική κίνηση εκλύει φόβο και οργή. Αίσθημα ταπείνωσης και θυματοποίησης. Και δημιουργείται έτσι μια ευκαιρία. Αν δημιουργηθεί κενό πολιτικής ηγεσίας κι αν βρεθεί ένας χαρισματικός και αδίστακτος δημαγωγός, «χυδαίος, μα καλός ηθοποιός», που θα εμπορευθεί το μίσος και θα εκμεταλλευτεί τον φόβο, ο δρόμος ανοίγει. Και, από εκεί και πέρα, είναι θέμα πολιτικών αντιστάσεων, αντοχής των θεσμών, αντίρροπων κοινωνικών συσσωματώσεων και λίγης τύχης, αν η δοκιμασία για τους δημοκρατικούς θεσμούς θα αποβεί θανάσιμη ή όχι.

Το δράμα της περασμένης Τετάρτης, λοιπόν, δεν είναι, κατά βάθος, ένα αμερικανικό δράμα. Είναι ένα δημοκρατικό δράμα. οικουμενικών διαστάσεων. Και αν τάραξαν τόσο, σε όλον τον κόσμο, οι άγριες σκηνές από την Ουάσιγκτον είναι γιατί καταλύουν τη βεβαιότητα πως «αυτό δεν μπορεί να συμβεί εδώ». Αν μπορεί να συμβεί εκεί, μπορεί να συμβεί παντού. Οπουδήποτε. Συμβαίνει άλλωστε: Δεν πάει καιρός που οργισμένοι διαδηλωτές, οπαδοί θεωριών συνωμοσίας κατά των εμβολίων, επιχείρησαν εισβολή στο Ράιχσταγκ, στο Βερολίνο, ή που οργισμένοι ολλανδοί αγρότες έβαλαν φωτιά σε κυβερνητικά κτίρια στη Χάγη. Και δεν είναι το αμερικανικό Ρεπουμπλικανικό Κόμμα το μοναδικό συντηρητικό κόμμα στη Δύση που, από οπορτουνισμό, αφήνεται να παρασυρθεί σε ακραίες θέσεις, κολακεύει «αντισυστημικά» ένστικτα και οδηγείται στα νύχια μιας ριζοσπαστικής Δεξιάς, τύπου tea party ή τύπου Τραμπ.

Οι αναλύσεις για το φαινόμενο και οι αναζητήσεις συνταγών για την αντιμετώπισή του γεμίζουν πολλά χιλιόμετρα σε ράφια βιβλιοθήκης. Μα υπάρχει ένα στοιχείο που, στα δικά μου μάτια, αξίζει να το σκεφτούμε ξανά και ξανά: Το γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος, παραπάνω από ένας στους δύο, Ρεπουμπλικανών ψηφοφόρων εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο Τραμπ έχει δίκιο, ότι στις εκλογές έγινε νοθεία και η νίκη του εκλάπη. Ο ισχυρισμός δοκιμάστηκε στην πράξη με δεκάδες επανακαταμετρήσεις ψήφων σε πολλές περιφέρειες και δεν επιβεβαιώθηκε πουθενά. Τέθηκε στην κρίση 60 διαφορετικών δικαστηρίων, ανάμεσά τους και του Ανώτατου Δικαστηρίου, και δεν δικαιώθηκε από κανένα. Οι Ρεπουμπλικανοί αξιωματούχοι που είχαν ευθύνη για τη διενέργεια των εκλογών βεβαιώνουν ότι οι ισχυρισμοί είναι αβάσιμοι. Μα οι διαψεύσεις μοιάζει να μην επηρεάζουν τις πεποιθήσεις. Επιβεβαιώνεται έτσι ότι η αμερικανική κοινωνία δεν είναι διχασμένη μόνον ως προς τις πεποιθήσεις ή τις αξίες. Είναι διχασμένη και ως προς την αντίληψη του πραγματικού. Δύο κόσμοι, που ο καθένας εκλαμβάνει ως αλήθεια, αυτονόητη αλήθεια, δύο ασύμβατες μεταξύ τους αφηγήσεις. Η αλήθεια και η, κατά Τραμπ, «εναλλακτική αλήθεια». Χωρίς αυτόν τον διχασμό – και χωρίς την αμφισβήτηση των «συστημικών» μέσων ενημέρωσης και το αβυσσαλέο εναντίον τους «αντι-συστημικό» μίσος – όλα όσα συνέβησαν την Τετάρτη θα ήταν ανεξήγητα. Και στο μυθιστόρημα του Λιούις, άλλωστε, ο βασικός αντίπαλος του φανταστικού Γουίντριπ είναι ένας φανταστικός δημοσιογράφος.