Μετά την πανδημία

Η πανδημία δυστυχώς είναι ακόμα εδώ. Η έναρξη όμως του εμβολιασμού άνοιξε ένα παράθυρο και ήδη πολλοί  διανοούμενοι και κοινωνικοί επιστήμονες προσπαθούν να  συλλάβουν την εικόνα του κόσμου μετά το τέλος της. Προφανώς, όπως κάθε σημαντικό γεγονός που διακόπτει την, ούτως ή άλλως, μη γραμμική εξέλιξη της ιστορίας και ανατρέπει τον κοινωνικό και υλικό βίο των ανθρώπων, έτσι και η πανδημία θα κληροδοτήσει στη διάδοχη κατάστασή της   πολλά μέσα και τεχνικές που χρησιμοποιήθηκαν για την αντιμετώπισή της.

Απέναντι σε κάποια από τα κληροδοτήματα αυτά διακρίνεται μια αμφίσημη στάση. Αφενός κατανοείται η αναγκαιότητά τους για την ανάσχεση της πανδημίας, αφετέρου όμως υπάρχει ένας αδιόρατος φόβος για τη μονιμοποίησή τους και για τη χρήση τους για άλλους σκοπούς. Πράγματι η δυνατότητα επιβολής μαζικών ελέγχων των πληθυσμών από τα κράτη και η γρήγορη και διεθνική εφαρμογή τους εντυπωσίασε αλλά και φόβισε. Αρκετοί δε εκφραστές ενός μεταμοντέρνου θεωρητικού αριστερισμού είδαν σ’ αυτό το γεγονός την εδραίωση της λεγόμενης βιοπολιτικής εξουσίας, τον κρατικό έλεγχο δηλαδή ολόκληρης της ζωής των ανθρώπων. Ενα άλλο φαινόμενο το οποίο με αφορμή την πανδημία και τα περιοριστικά μέτρα εξελίχθηκε και εξαπλώθηκε γρήγορα ήταν η εργασία από το σπίτι και η τηλεργασία. Προφανώς είναι ένα φαινόμενο που θα επιφέρει αλλαγές στους τρόπους παραγωγής και στις εργασιακές σχέσεις, στο ύψος των μισθών, στις θέσεις εργασίας, στις διαπραγματευτικές δυνατότητες των εργαζομένων, ακόμα και στην οργάνωση και τον σχεδιασμό των γραφείων και των εργοστασιακών χώρων. Απέναντι στην ένταξη των νέων μεθόδων εργασίας στην παραγωγή και βέβαια των όποιων συνεπειών τους δεν πρέπει να αναπτυχθεί ένας νέος λουδιτισμός. Δεν πρέπει να υπάρξει δε ούτε συναίνεση στις τάσεις μονιμοποίησης και χρήσης των μεθόδων ελέγχου των πληθυσμών. Οι κοινωνίες, παρά την κυριαρχία της μεταμοντέρνας συνθήκης σε όλα σχεδόν τα επίπεδα, δεν είναι άβουλες και υποταγμένες. Ούτε και τα κράτη, παρά την τρέχουσα μεταφυσική ανορθολογική πολιτικολογία, αυτόνομα και αδιαπέραστα από τις κοινωνικές αντιθέσεις. Η αντίδραση των δημοκρατικών κοινωνικών δυνάμεων και οι πολιτικοί συσχετισμοί που θα δημιουργηθούν θα επιτρέψουν ή όχι τη γενικευμένη χρήση τεχνικών ελέγχου ή την ισοπεδωτική ένταξη στην παραγωγή των νέων μεθόδων εργασίας. Η ανατροπή ή η ελαχιστοποίηση των συνεπειών των νέων πολιτικών και εργασιακών μοντέλων θα είναι βέβαια από τα βασικά διακυβεύματα της, μετά την πανδημία, συγκυρίας.

Η πανδημία ακόμα, ανέδειξε εκκωφαντικά τη σημασία και την αξία των δημόσιων συστημάτων υγείας. Μόνον χάρη σ’ αυτά και στην υπεράνθρωπη προσπάθεια του ανθρώπινου δυναμικού τους κατέστη δυνατή η διαχείριση της πανδημίας και των συνεπειών της. Το αγαθό της δημόσιας υγείας προφανώς θα επαναξιολογηθεί στις κρατικές και στις δημόσιες ιεραρχήσεις και θα είναι και αυτό ένα από τα σημαντικά αιτήματα της μετά τη δοκιμασία εποχής.

Η πανδημία ταυτόχρονα έδειξε την ευθραυστότητα της ζωής, ανέτρεψε τις κοινωνικές σχέσεις και απομείωσε την ιεροποίηση και το θρησκευτικό τελετουργικό όλων των βασικών στιγμών της ανθρώπινης διαδρομής. Αραγε οι αναδιατάξεις αυτές θα οδηγήσουν τον άνθρωπο σε έναν ατομικό και συλλογικό αναστοχασμό της ύπαρξής του; Οι συμπεριφορές, οι κάθε είδους αντιπαλότητες, οι ατομικές επιδιώξεις, τα προσωπικά συμφέροντα θα αλλάξουν ροπή; Σε πείσμα των «αισιόδοξων», η απάντηση, όπως προκύπτει από μια απλή επισκόπηση της ιστορικής διαχρονίας, είναι όχι. Και πάλι, μόλις ξεχαστεί η δοκιμασία, οι άνθρωποι θα αρχίσουν να συμπεριφέρονται όπως πριν. Καλά και κακά, ατομικιστικά και συλλογικά, εγωιστικά και αλτρουιστικά. Οπως εκδηλώνεται πάντα δηλαδή η φύση των ανθρώπων.

Ο Κώστας Καρακώτιας είναι νομικός – κριτικός βιβλίου