Ηγεσία και ηλικία

Είναι οι νεότεροι ηγέτες αποτελεσματικότεροι από τους πιο ηλικιωμένους; Πώς η ηλικία επηρεάζει την ηγετική ικανότητα; Το ζήτημα ανακίνησαν οι αμερικανικές προεδρικές εκλογές όπου σχεδόν όλοι οι υποψήφιοι (Σάντερς, Μπάιντεν, Μπλούμπεργκ, Τραμπ, Γουόρεν) είχαν περάσει τα εβδομήντα. Το φαινόμενο εξηγείται βεβαίως μέσω της μακροβιότητάς μας στον 21ο αιώνα: ζούμε περισσότερο και σπουδάζουμε για μακρύτερο χρονικό διάστημα. Εξάλλου, δεν είναι όλοι οι εβδομηντάρηδες ίσοι σε σωματική και νοητική ευρωστία. Οπως δεν είναι ίσοι οι εξηντάρηδες ή οι εικοσάρηδες.

Στα μάτια του κοινού μερικοί πολιτικοί φαίνονται υπερβολικά νέοι – άρα άπειροι, άρα πιθανώς παρορμητικοί και επιπόλαιοι – ενώ άλλοι φαίνονται υπέργηροι, άρα αγκιστρωμένοι στην εξουσία επί δεκαετίες, ίσως διεφθαρμένοι και, σε πολλές περιπτώσεις, ένα βήμα πριν από τη γεροντική άνοια. Πρόκειται για μια «λαϊκή» ανησυχία με την οποία προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε την ανεπάρκεια των πολιτικών ηγεσιών.

Αλλά η ικανότητα και η ανικανότητα, η εντιμότητα και η ανεντιμότητα δεν είναι συνάρτηση της ηλικίας, αν και πράγματι σε κάθε ηλικιακό στάδιο οι πολιτικοί εκδηλώνουν εντονότερα κάποιες ιδιότητες έναντι άλλων. Οι μεγαλύτεροι είναι συνήθως λιγότερο πρόθυμοι για αλλαγές και καινοτομίες, κι επειδή η ενεργητική στάση μπροστά σε προβλήματα που ανακύπτουν θεωρείται μάλλον θετική, το χαρακτηριστικό αυτό μετράει εναντίον τους. Από την άλλη πλευρά, οι νεότεροι παραβιάζουν συχνότερα τον κανόνα του να μην πειράζουμε κάτι που λειτουργεί· του να μην παρεμβαίνουμε σε «καλά» συστήματα με την πρόθεση να τα βελτιώσουμε. Η παρέμβαση ενέχει τον κίνδυνο της αποδιοργάνωσης και εντέλει της δυσλειτουργίας: πολλές μεταρρυθμίσεις, πρόχειρα σχεδιασμένες ή περιττές, παρουσιάζονται ως νεανικές και θεαματικές χωρίς να προσφέρουν τίποτα στη συλλογική ζωή. Ιδιαίτερα όταν για την πλειονότητα των πολιτών η σταθερότητα έχει μεγαλύτερο βάρος από την καινοτομία.

Φαίνεται πως η ηλικία των ηγετών παίζει δευτερεύοντα ρόλο στη διαχείριση της εξουσίας. Οι πρεσβύτεροι δεν είναι απαραιτήτως σοφότεροι, ούτε τα καταφέρνουν καλύτερα στο μάνατζμεντ των συνεργατών τους απ’ ό,τι οι νεότεροι. Ιδιότητες όπως ενσυναίσθηση, υπομονή, πνεύμα ομαδικής εργασίας δεν εντοπίζονται σε περίσσεια σε συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες, ούτε βεβαίως σε «φυλές» και φύλα. Στην πραγματικότητα, την απορία αν οι νεότεροι τα καταφέρνουν καλύτερα στην πολιτική εκφράζουν οι ηλικιωμένοι που φρονούν ότι η ζωή αρχίζει στα πενήντα.

Για μερικούς ισχύει· για άλλους δεν ισχύει. Αν δεχτούμε ότι η σύνεση που απορρέει από την εμπειρία χαρακτηρίζει κατά κανόνα τους πιο ηλικιωμένους, τίθεται το ερώτημα «εμπειρία σε τι; εμπειρία από τι;». Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε πλούσια εμπειρία στις επιχειρήσεις και στις κομπίνες: ήταν χρήσιμη αυτή η εμπειρία στην προεδρία; Δεν νομίζω. Το ίδιο θα έλεγα και για κάποιον ακτιβιστή με εμπειρία στις διαδηλώσεις: οι χώρες δεν διοικούνται από καταληψίες και πεζοδρομιάκηδες.

Η ευβουλία είναι σχετική έννοια και συμβαδίζει με καλοπροαίρετους χαρακτήρες που δεν άγονται και δεν φέρονται από μόδες, ευκαιριακές πιέσεις και προσωπικά οφέλη. Αν οι πιο ηλικιωμένοι διστάζουν να αλλάζουν πρωτόκολλα και διαδικασίες, οι νεότεροι ίσως ξετρελαίνονται υπερβολικά με τις «προκλήσεις». Αλλά και πάλι είναι ζήτημα παιδείας και ψυχοσύνθεσης. Συχνά συμβαίνει οι νεότεροι να είναι πιο συντηρητικοί από τους πρεσβύτερους.

Στη δεκαετία του 1980, οι νεαροί επενδυτές και χρηματιστές μού έκοβαν το αίμα: η απληστία ήταν της μόδας· οι εκκολαπτόμενοι διευθυντές επιχειρήσεων και πολιτικοί ηγέτες διάβαζαν Ζουν Τσου, Μακιαβέλι και Κλάουζεβιτς με σκοπό να εφαρμόσουν στην καριέρα τους την τέχνη του πολέμου. Περιέργως, το να βλέπεις την κάθε μέρα σαν μάχη θεωρούνταν «φρέσκια ιδέα» μολονότι προερχόταν από τα βάθη της Ιστορίας. Η Me Generation αποθέωνε την ανταγωνιστικότητα, το θράσος, την οίηση, το πώς να πατάς επί πτωμάτων· κι όσο για τους γηραιότερους βούλιαζαν στις πολυθρόνες τους, κατευχαριστημένοι για τα επιτεύγματά τους. Επακολούθησαν πολλές οικονομικές και πολιτικές ζημιές: τίποτα δεν μάθαμε.

Αναρωτιόμαστε λοιπόν αν ένας σαραντάρης είναι κατάλληλος για ηγέτης ή αν ένας εβδομηνταπεντάρης πρέπει να αποσυρθεί στη φάρμα του. Δεν αναρωτιόμαστε επαρκώς για τις αρετές που πρέπει να έχει ανεξαρτήτως ηλικίας, ούτε για το πώς οι ιδεολογίες γερνούν τον άνθρωπο πριν από την ώρα του.

Η Αριστερά, η οποία κολακεύει τη νεολαία (τους «νεολαίους»!) συντίθεται από νέους και γέρους με μυαλό ξεκούτη και καθήλωση σε δόγματα και ινδάλματα. Κι επειδή οι κομματικές της ηγεσίες αναδεικνύονται από αυτή τη δεξαμενή νεο- και γερο-μπαρμπάδων, όποιος είναι λιγότερο υστερικός τον αποκαλούν Νέστορα. Ομοίως, τα νεανικά πρόσωπα λείπουν από τον εξωκοινοβουλευτικό χώρο στον οποίον συνωστίζονται νήπια με ειδικές ανάγκες: στα γκρουπούσκουλα η χρονολογική ηλικία ορίζει μόνο τη σκληρή εσωτερική ιεραρχία. Οι αναρχοπατέρες και τα φασιστόμουτρα είναι παππούδια με παλιμπαιδισμό.

Το αναμενόμενο σχετικά με την ηλικία είναι νέοι ηγέτες με όραμα και ηλικιωμένοι που έχουν απογοητευτεί από το πολιτικό παιχνίδι, από την ανθρώπινη φύση κι από τον εαυτό τους. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν το ύφος και την ποιότητα της ηγεσίας, μεταξύ των οποίων το ότι οι νέοι δίνουν περισσότερο βάρος στην προσωπική τους ζωή, άρα παραμελούν τα πολιτικά τους καθήκοντα, ενώ οι ηλικιωμένοι  ίσως σκέφτονται την υστεροφημία τους.

Καθώς η νεανικότητα επεκτείνεται στον χρόνο και η ωραιοπάθεια δεν έχει ηλικιακό όριο, οι διαφορές της νεανικής από τη γεροντική ηγεσία είναι δυσδιάκριτες. Πράγματι, το κοινό προτιμά τα νεανικά πρόσωπα αν και απορρίπτει, υποσυνείδητα, τα πολύ ωραία ή τα πολύ glamorous. Οι υπερπροικισμένοι, αξιοζήλευτοι άνθρωποι πρέπει να αποδεικνύουν αδιαλείπτως την ηθική και διανοητική τους αξία, το ότι δεν έχουν ευνοηθεί αδίκως από τη φύση και την κοινωνία.  Η απάντηση σε όλα τούτα είναι, ως είθισται, η ανάμειξη: όπως επιδιώκουμε, με τεχνητούς τρόπους, την ποικιλομορφία (φύλου, γεωγραφικής προέλευσης, σεξουαλικότητας κ.λπ.), είναι σκόπιμο να επιδιώκουμε γενεακή – ηλικιακή ποικιλομορφία. Οχι με ποσοστώσεις: αντιθέτως, με την αδιαφορία για την ηλικία (όπως και για το φύλο, την καταγωγή και τη σεξουαλικότητα), με το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται στην αξία.