NON PAPER

Η ασύμμετρη έλξη της βλακείας

Τις τελευταίες μέρες, για προφανείς λόγους, ψάχνω στο Διαδίκτυο, ανακατεύω τα ράφια της βιβλιοθήκης μου, αναζητώ αναφορές στη βλακεία. Και ξαναθυμάμαι ή ανακαλύπτω περισσότερες απ’ όσες περίμενα. Οσο κι αν διαφέρουν μεταξύ τους – η βλακεία είναι και κοινωνικό φαινόμενο άρα παίρνει τα χαρακτηριστικά των συγκυριών της κάθε εποχής και κοινωνίας – διακρίνω μία, λίγο – πολύ, κοινή διαπίστωση. Την παραδοχή της δύναμής της. Μάλλον και της χρησιμότητάς της. Κι αυτό διότι είναι κάτι που δεν κρύβεται. Ακόμη και όταν πλασάρεται ως μαγκιά, τόλμη, νεωτερισμός, αξιοπρέπεια, αντισυστημικότητα. Ενας έξυπνος μπορεί να παραστήσει τον βλάκα. Ενας βλάκας πόσο καιρό θα περνιέται για έξυπνος ή, έστω, τσίφτης;

Ο Αϊνστάιν έχει πει ότι δύο πράγματα είναι άπειρα. «Το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία αν και για το πρώτο δεν είμαι σίγουρος». Και ο Κάρλο Τσιπόλα στο βιβλίο του «Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας», όπου αναγνωρίζει τη δύναμή της αλλά, παράλληλα, την κοινωνική χρησιμότητα των φορέων της, λέει ότι ο βλάκας, με τις πράξεις και τα λόγια του, μπορεί να προκαλεί ζημιά στους άλλους αλλά, συγχρόνως, δεν αποκομίζει καλό για τον εαυτό του. Μας θυμίζει κάτι;

Ο Διονύσης Χαριτόπουλος έγραψε το δοκίμιο «Εγχειρίδιο βλακείας» πριν από δώδεκα χρόνια. Το πώς περιγράφει όμως τον βλάκα νομίζεις ότι έχει γραφτεί ταμάμ τους μήνες της πανδημίας. «Ο βλάκας δεν χωράει στην πραγματικότητα.

Δεν μπορεί να δώσει ούτε να δεχτεί εξηγήσεις για το πεπερασμένο της ύπαρξης και συνήθως αγκιστρώνεται σε κάτι που υπερβαίνει την εγκόσμια τάξη. Σε κάποιο θεό, σε μια ανώτερη δύναμη ή στο σύμπαν που συνωμοτεί για χάρη του.

Η ευπιστία του ηλίθιου είναι παροιμιώδης: γοητεύεται, αναπαράγει ή εφευρίσκει ο ίδιος θρησκευτικά θαύματα, οράματα, εξωγήινα όντα, μετεμψυχώσεις, μεταλλαγμένους, λείψανα αγίων, τσαγιέρες που περιστρέφονται στο Διάστημα, προϊστορικούς γίγαντες, νεράιδες, λυκάνθρωπους, ψυχές που βουρλίζονται γύρω μας».

Βρεκεκέξ κουάξ κουάξ

Από την άλλη, ο Ρόμπερτ Μούζιλ στο βιβλίο του «Περί βλακείας» υποστηρίζει ότι δεν είναι τόσο προφανής όσο πιστεύουμε και ότι μπορεί να τη συναντήσουμε ως κεκαλυμμένη εξυπνάδα. Και για τον Μπόξελ, όπως το καταγράφει στην «Εγκυκλοπαίδεια της βλακείας», είναι απαραίτητη προϋπόθεση κοινωνικής συνοχής, ειδικά αυτή που καθοδηγεί και διαμορφώνει τη συμπεριφορά της αγέλης. Ενώ ο Μαρκ Τουέιν έχει πει ότι, αν δεν υπήρχαν οι βλάκες, οι έξυπνοι δεν θα είχαν καμία τύχη. Και ο Φράνσις Μπέικον ότι η βλακεία του ενός μπορεί να είναι η ευτυχία του άλλου.

Ενας φίλος μου πάλι με τον οποίον είχα μια σχετική συζήτηση, κατέληξε στο ότι η βλακεία είναι σαν την Αλίκη Βουγιουκλάκη. «Πολλοί γοητεύονται από αυτήν αλλά λίγοι το παραδέχονται».

Ο Χρηστάκης πάλι το απλούστευσε σε σι ματζόρε με το τραγούδι του που λέει «Γιατί λένε τα βατράχια στης ακρολιμνιάς τα βράχια, όποιος κλαίει είναι βλαξ, βρεκεκέξ κουάξ κουάξ». Αν και έχω την εντύπωση ότι οι βλάκες δεν κλαίνε. Το θεωρούν αδυναμία. Και πόσο βλακώδες να μπαζώνεις τις αδυναμίες σου, να προσπαθείς να τις κρύψεις, να μην έχεις τη στοιχειώδη εξυπνάδα να τις μετατρέψεις σε «δυνατά χαρτιά σου». Στο κάτω κάτω δικές σου είναι, ό,τι θέλεις μπορείς να τις κάνεις.

Ομορφη πλάκα, φαντασία κάποιου βλάκα

Τι να πω τώρα εγώ περί βλακείας ύστερα από τα λόγια τόσων σοφών – από Αϊνστάιν έως Χρηστάκη. Να προσθέσω μόνο ότι ένα ακόμη χαρακτηριστικό του βλάκα είναι η επιμονή και το αδιαταλάντευτο ως προς τις απόψεις του ακόμη και αν ο κόσμος, όπως τον ήξερε, καταρρέει γύρω του. Εξάλλου, ο «θείος Αλμπερτ» έχει επίσης μιλήσει περί του τι σημαίνει να κάνεις τις ίδιες ενέργειες προσδοκώντας διαφορετικά αποτελέσματα.

Πάντως, διαπιστώνω ότι η βλακεία, σε συνδυασμό με εξουσία, μπορεί να είναι ακόμη και γοητευτική. Οταν τη χάσει όμως, μοιάζει με μασίφ χλαπάτσα.