Η πανδημία του φόβου

^«Το πρώτο πράγμα που έφερε η πανούκλα στην πόλη μας ήταν η εξορία», σημειώνει ο αφηγητής στην «Πανούκλα» του Αλμπέρ Καμί. Αυτές τις μέρες καταλαβαίνουμε τι εννοούσε. Μια κοινωνία σε καραντίνα είναι κυριολεκτικά μια «κλειστή κοινωνία», όπου όλοι με εξαίρεση τους ουσιώδεις εργαζόμενους βάζουν φρένο στη ζωή τους. Οταν οι άνθρωποι είναι απομονωμένοι στα σπίτια τους και τους καταδιώκουν ο φόβος, η ανία και η παράνοια, μια από τις λίγες δραστηριότητες που δεν σταματούν είναι η συζήτηση για τον ιό και τον τρόπο που αλλάζει τον κόσμο.

Σε αυτόν τον καινούργιο κόσμο, πολλές κυβερνήσεις (καλόβουλα ή κακόβουλα) παρακολουθούν στενά πού πηγαίνουμε και ποιους βλέπουμε, προκειμένου να μας προστατεύσουν τόσο από τη δική μας επιπολαιότητα όσο και από την επιπολαιότητα των άλλων. Η επαφή με τους άλλους έχει μετατραπεί σε απειλή για την ύπαρξή μας.

Οπως έγραψε ο Καμί, η πανούκλα σβήνει τη μοναδικότητα της κάθε ζωής, καθώς αναδεικνύει την επίγνωση που έχει ο καθένας για το πόσο ευάλωτος είναι και πόσο δύσκολο είναι να κάνει σχέδια για το μέλλον. Είναι σαν να έχει μετακομίσει ο θάνατος στο διπλανό διαμέρισμα. Υστερα από μια επιδημία, όποιος είναι ζωντανός μπορεί να διεκδικεί τον τίτλο του «επιζήσαντος».

Για πόσο διάστημα όμως θα διαρκέσει η ανάμνηση της δικής μας πανούκλας; Σε λίγα χρόνια θα τη θυμόμαστε άραγε ως ένα είδος μαζικής παραίσθησης που προκλήθηκε από «έναν συνδυασμό έλλειψης χώρου και περίσσειας χρόνου», όπως περιέγραψε κάποτε ο ποιητής Γιόζεφ Μπρόντσκι την ύπαρξη ενός φυλακισμένου;

Στο υπέροχο βιβλίο της «Ο χλωμός καβαλάρης», η Λόρα Σπίνεϊ δείχνει ότι η ισπανική γρίπη του 1918-1920 ήταν το πιο τραγικό γεγονός του 20ού αιώνα, από την άποψη τουλάχιστον της απώλειας ζωών από μια αιτία. Ο αριθμός των θανάτων υπερέβη τους θανάτους τόσο από τον Α’ όσο και από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ίσως δε και από το άθροισμά τους. Οπως σημειώνει όμως η συγγραφέας, «αν ρωτήσεις κάποιον ποια ήταν η μεγαλύτερη καταστροφή του εικοστού αιώνα, δεν θα απαντήσει η ισπανική γρίπη».

Ακόμη και οι ιστορικοί φαίνεται να έχουν ξεχάσει αυτή την τραγωδία. Το 2017, ο μεγαλύτερος κατάλογος βιβλιοθηκών του κόσμου (WorldCat) απαρίθμησε 80.000 βιβλία για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (σε περισσότερες από 40 γλώσσες) και μόλις 400 για την ισπανική γρίπη (σε πέντε γλώσσες). Γιατί άραγε θυμόμαστε τους πολέμους και τις επαναστάσεις, αλλά ξεχνάμε τις πανδημίες που επηρεάζουν με πιο καταλυτικό τρόπο τις οικονομίες μας, τις κοινωνίες μας και τα πολιτικά μας συστήματα;

Η απάντηση της Σπίνεϊ είναι πως δύσκολα μετατρέπεται η πανδημία σε μια πειστική ιστορία ανάμεσα στο καλό και το κακό. Ελλείψει σεναρίου ή κάποιου ηθικού διδάγματος, οι επιδημίες είναι σαν τις σειρές του Netflix όπου το τέλος της μιας σεζόν λειτουργεί απλώς ως παύση μέχρι να αρχίσει η επόμενη. Η εμπειρία από μια πανδημία είναι μια περίοδος όπου όλα αλλάζουν, αλλά δεν συμβαίνει τίποτα. Μας ζητούν να προστατεύσουμε τον ανθρώπινο πολιτισμό μένοντας σπίτι και πλένοντας τα χέρια μας. Στη δική μου αφήγηση της εποχής της COVID-19, τα μόνα αξιομνημόνευτα αντικείμενα θα είναι τα αεροπορικά εισιτήρια που δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ και οι μάσκες που χρησιμοποιήθηκαν ξανά και ξανά.

Κι όμως, μόλις βγεις στον δρόμο καταλαβαίνεις πόσο πολλά πράγματα έχουν αλλάξει. Οπως και πολλά από τα αγαπημένα μου καφέ στη Βιέννη και τη Σόφια, το αγαπημένο μου βιβλιοπωλείο στην Ουάσιγκτον έχει κλείσει. Σαν μια βόμβα νετρονίου, η COVID-19 καταστρέφει τον τρόπο ζωής μας χωρίς να καταστρέφει τον υλικό μας κόσμο. Για μεγάλο μέρος του 2020, τα αεροδρόμια ήταν από τα πιο θλιβερά μέρη στον κόσμο – έρημα και σιωπηλά. Η αυξημένη ελευθερία κίνησης τις τρεις τελευταίες δεκαετίες είχε γίνει ένα ισχυρό σύμβολο της παγκοσμιοποίησης. Τώρα, αυτή η ελευθερία ανήκει στην ιστορία – ή τουλάχιστον τελεί σε μια επ’ αόριστον παύση.

Την ίδια στιγμή, όλα τα μηνύματα που ζητούν από τον κόσμο να μείνει σπίτι έχουν προκαλέσει έναν μεταφυσικό προβληματισμό. Το σπίτι είναι το μέρος όπου θέλεις να είσαι όταν αντιμετωπίζεις έναν σοβαρό κίνδυνο. Οταν η οικογένειά μου κι εγώ συνειδητοποιήσαμε ότι αντιμετωπίζαμε μια παρατεταμένη περίοδο φυσικής απόστασης, αποφασίσαμε να επιστρέψουμε στη Βουλγαρία.

Δεν ήταν ακριβώς μια έλλογη απόφαση. Ζούμε και δουλεύουμε εδώ και δέκα χρόνια στη Βιέννη, αγαπάμε την πόλη και το αυστριακό σύστημα υγείας είναι πολύ πιο αξιόπιστο από το βουλγαρικό. Αυτό που μας έφερε πίσω στη Βουλγαρία ήταν η αίσθηση ότι έπρεπε να «μείνουμε σπίτι». Το σπίτι για μας είναι η Βουλγαρία. Σε μια περίοδο κρίσης, θέλαμε να είμαστε πιο κοντά στους ανθρώπους και τους τόπους που γνωρίζαμε σε όλη μας τη ζωή. Δεν ήμασταν οι μόνοι: 200.000 Βούλγαροι που ζούσαν στο εξωτερικό έκαναν το ίδιο πράγμα.

Μια από τις μεγάλες ψευδαισθήσεις της παγκοσμιοποίησης του 21ου αιώνα είναι ότι μόνο οι άνθρωποι που κινούνται συνεχώς είναι αληθινοί κοσμοπολίτες και μόνο εκείνοι που αισθάνονται άνετα σε διαφορετικά μέρη μπορούν να διατηρήσουν μια οικουμενική προοπτική. Ομως η COVID-19 έκανε τον πλανήτη πιο παγκόσμιο, έστω κι αν έστρεψε τα εθνικά κράτη εναντίον της παγκοσμιοποίησης.

Η «αυτοαπομόνωση» και η «φυσική απόσταση», για παράδειγμα, άνοιξαν το ευρωπαϊκό μυαλό. Το κλείσιμο των συνόρων και το κλειδαμπάρωμα των ανθρώπων στα σπίτια τους μας έκανε πιο κοσμοπολίτες από ποτέ. Για πρώτη φορά στην ιστορία, οι άνθρωποι κάνουν τις ίδιες συζητήσεις για τα ίδια θέματα. Μοιραζόμαστε όλοι τον ίδιο φόβο. Μένοντας σπίτι και ξοδεύοντας αμέτρητες ώρες μπροστά σε οθόνες, διαπιστώνουμε πόσο όμοιες είναι οι εμπειρίες μας με εκείνες των άλλων. Ισως να είναι μια παροδική ιστορική στιγμή, δεν μπορούμε να αρνηθούμε όμως ότι έχουμε καταλάβει τι σημαίνει να ζεις σε έναν ενιαίο κόσμο.