Γράμμα στον Αϊ-Βασίλη

Το δώρο που όλοι περιμένουμε δεν θα το φέρει εφέτος στον σάκκο του ο άγιος με τα κόκινα ρούχα, πάνω σε έλκηθρο που το σέρνουν τάρανδοι. Δεν έρχεται ούτε από την Καισάρεια ούτε από τον βορρά της Φινλανδίας, η οποία παρεμπιπτόντως φαίνεται πως είναι η χώρα με την καλύτερη επίδοση στην αντιμετώπιση του κορωνοϊού.Το δώρο θα έρθει σε ψυγεία βαθιάς κατάψυξης, με ένα περίπλοκο σύστημα αερομεταφορών και εμπλοκή στρατιωτικών. Κι αν έχει μια ευχή να κάνει κανείς είναι να αποδειχθεί αποτελεσματικό, να νικήσει η ανθρώπινη ευφυία την ευφυία ενός μεταλλασσόμενου ιού. Κι άλλη μία ευχή – να αποδειχθεί η ελληνική πολιτεία ικανή να καταστρώσει ένα επιχειρησιακό σχέδιο και να φέρει σε πέρας την πιο σύνθετη επιχείρηση εμβολιασμών σε μαζική κλίμακα που έχει γίνει ποτέ. Δεν είναι αυτονόητο.

Είναι η εποχή των ευχών, φυσικά. Ισως περισσότερο από κάθε άλλη φορά, η μαγεία του τέλους του χρόνου – και τι χρόνος ήταν αυτός που μετρά τις μέρες του! – να υποβάλει σε όλους μας, ακόμη και σ’ εκείνους που ποτέ δεν πίστεψαν στον Αϊ-Βασίλη, την ανάγκη μιας ευχής ή μιας προσευχής. Να εξαιρέσει ο ιός εμένα και τους ανθρώπους που αγαπώ από το μέγα δράμα που σκηνοθετεί – είναι, φαντάζομαι, η πιο συνηθισμένη ευχή. Μα υπάρχουν και αγωνίες με ορίζοντα που υπερβαίνει το προσωπικό, αγγίζει το οικουμενικό.

Ενας σοφός άνθρωπος, ο αρχιεπίσκοπος Αλβανίας, ρωτήθηκε αν πιστεύει ότι η πανδημία θα αλλάξει για πάντα τον τρόπο που ζούμε. Οτι θα αλλάξει το θεωρώ βέβαιο, απάντησε. Για το «πάντα» και το «πώς» δεν είμαι σίγουρος. Για να προσθέσει πως: «Η πανδημία γελοιοποίησε όλα τα αμυντικά συστήματα των ισχυρών της Γης. Ο εχθρός είναι μια αθέατη και απρόσωπη πρωτεΐνη, με ποικίλες μεταλλάξεις και περίεργη επιθετικότητα εναντίον αδιακρίτως των πάντων. Το μεγάλο δίδαγμα είναι ότι για την αντιμετώπισή του απαιτήθηκε πανανθρώπινη συσπείρωση και συστράτευση όλων των επιστημονικών και άλλων δυνάμεων και παγκόσμια αλληλεγγύη».

Ο λόγος ενός ανθρώπου της εκκλησίας συναντά εδώ τον λόγο εκείνων που αγωνιούν για τα εγκόσμια. Τα μεγάλα διλήμματα που το φοβερό 2020 κληροδοτεί στα χρόνια που έρχονται. Αν η απότομη επιτάχυνση, λόγω πανδημίας, των επαναστατικών τεχνολογικών αλλαγών, που ήταν ήδη δρομολογημένες, θα αποδειχθεί δύναμη απελευθέρωσης ή υποδούλωσης. Αν οι μεγάλες ανισότητες, που η οικονομική κρίση του 2008 διεύρυνε απότομα και η κρίση της πανδημίας φαίνεται, προς το παρόν, να επιτείνει και να βαθαίνει, θα βρεθεί τρόπος να αναταχθούν, πριν τινάξουν τον κόσμο μας στον αέρα και παραδώσουν τη δημοκρατία – όπου αυτή επιζεί – στα χέρια των αυταρχικών λαϊκιστών, που καραδοκούν, κι ας τους ψαλίδισε τα φτερά η ήττα Τραμπ. Αν η υπερχρέωση (το παγκόσμιο χρέος ως ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ εκτινάχθηκε μέσα σε έξι μήνες, από τον Δεκέμβριο 2019 ως τον Ιούνιο 2020 από 321% σε 362%!) θα μας βυθίσει σε νέα άβυσσο οικονομικών κρίσεων ή θα οδηγήσει σε μια ριζική αλλαγή οικονομικών προτεραιοτήτων, σ’ ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο αντίστοιχο με το «νιου ντιλ» της δεκαετίας του 1930. Αν την επαύριο της κρίσης η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης θα έχει φρενάρει μόνιμα ή θα ξαναπάρει εμπρός, μετά από το διάλειμμα της πανδημίας. Και, προπάντων, το κρισιμότερο απ’ όλα: Αν η διεθνής επιστημονική κινητοποίηση και συνεργασία, που έφεραν τη γρήγορη πρόοδο στην αποκρυπτογράφηση του ιού και στη δημιουργία εμβολίων θα έχουν συνέχεια. Κι αν τα ενθαρρυντικά σημάδια που αποτυπώθηκαν στην αντιμετώπιση από την Ευρώπη των συνεπειών της κρίσης, αντιδιαμετρικά διαφορετική από εκείνη τη μυωπική αντίδραση του 2009-10, με τον ρεαλισμό και την αλληλλεγγύη να παίρνουν τη θέση της τιμωρητικής, δογματικής ορθοδοξίας, θα αντέξουν στους ανέμους ή θα δώσουν τη θέση τους σε μια εθνική αναδίπλωση των ισχυρών εθνών, που θα αφήνει τους αδύναμους στη μοίρα τους. Γιατί και τέτοια σημάδια υπάρχουν στον ορίζοντα.

Τίποτε από όλα αυτά δεν είναι, βέβαια, αρμοδιότητας Αγιου Βασίλη ή οποιαδήποτε άλλου αγίου. Τι να του ζητήσουμε, λοιπόν; Δεν ξέρω πώς, αλλά εμένα μου καρφώθηκε μια τρελή ιδέα. Να γράψω: Αγιε μου Βασίλη φέρε μας μια αντιπολίτευση.

Η αλήθεια είναι πως η αντιπολίτευση δεν είναι εύκολη υπόθεση σε καιρούς όπου μια εξωτερική, θανάσιμη απειλή, καλεί το έθνος σε συπείρωση και κοινή άμυνα. Σ ένα πολιορκημένο κάστρο δεν χωρά δημοκρατία, έλεγε ένας άλλος άγιος, ο Αυγουστίνος και η κακόφημη ρήση του έγινε μότο όλων των αυταρχικών ηγετών, που εφευρίσκουν απειλές και υποδύονται τους πολιορκημένους, για να πνίγουν τη δημοκρατία. Μα όταν ο εχθρός είναι υπαρκτός και η αίσθηση απειλής κοινός τόπος, τα περιθώρια για δημοκρατικό αντίλογο στενεύουν δραματικά.

Μπορεί κανείς, ωστόσο, μέρες που είναι, να ονειρεύεται. Μια αντιπολίτευση που ελέγχει σοβαρά και υπεύθυνα, όχι με πολακικές καταγγελίες. Μια αντιπολίτευση, προπάντων που, όταν η κυβέρνηση διστάζει, ταλαντεύεται, χάνεται ανάμεσα στην ανάγκη να πάρει γρήγορα και δραστικά μέτρα ανάσχεσης του ιού και την ανάγκη να διατηρήσει εν ζωή κάτι από την οικονομική δραστηριότητα, εκείνη την πιέζει να προτάξει τη ζωή και την υγεία. Χωρίς να φοβάται (και αυτή) το πολιτικό κόστος ή να επενδύει στην επανάληψη της «αγανάκτησης», κατηγορώντας την κυβέρνηση πότε ότι κλείνει δραστηριότητες, όταν τις κλείνει, και πότε επειδή τις κρατά ανοιχτές.

Να ένα δώρο που δεν θα έφερνε τη λύση όλων μας των προβλημάτων, φυσικά, μα θα αποκαθιστούσε μιαν ισορροπία στην πολιτική. Καλά Χριστούγεννα.