Χριστούγεννα στην Κέρκυρα

To σπίτι μας βρισκόταν στην άκρη του χωριού, στη γειτονιά που λεγόταν Ροδιά. Ο κήπος είχε μια περγουλιά, μια λεμονιά, μια πορτοκαλιά και μια νεσπολιά. Ανάμεσα σε αυτόν και τον διπλανό κήπο υπήρχε ένας φράχτης με καλαμιές. Κάθε Χριστούγεννα ερχόταν στο σπίτι η νόνα η Μαγδαληνή που έμενε εναλλάξ σ’ εμάς και στου άλλου γιου της. Η άλλη νόνα, η Μαρία, έμενε στο σπίτι των γιων της. Παππούδες δεν υπήρχαν, εγώ δεν είχα γνωρίσει κανέναν από τους δύο. Ο ένας, ο Φιλιππής, είχε πεθάνει πριν από τη Κατοχή από κρύωμα κι η νόνα η Μαγδαληνή φορούσε μαύρα. Ο άλλος, o Δημήτρης, ήταν από χρόνια εξαφανισμένος, κανείς δεν ήξερε αν ζει ή αν πέθανε, μα η νόνα η Μαρία δεν φορούσε μαύρα.

Εκείνο το σπίτι είχε τρία δωμάτια: την κρεβατοκάμαρα με το μπρούντζινο κρεβάτι των γονιών και τα δύο παιδικά κρεβάτια, το δικό μου και της αδελφής μου της Νίκης. Στον τοίχο ήταν η λάμπα πετρελαίου που έκαιγε τα βράδια, όταν ο πατέρας διάβαζε στη μητέρα ιστορίες του Ζορρό από τη Μάσκα. Το δεύτερο δωμάτιο ήταν το σαλόνι όπου τρώγαμε και το τρίτο η κουζίνα και η αποθήκη μαζί. Στο τζάκι τα ξύλα τριζοβολούσαν. Εκεί κοιμόταν η νόνα η Μαγδαληνή. Τις κρύες νύχτες, καθισμένη σ’ ένα σκαμνί, ψήνοντας στις στάχτες πατάτες, γλυκοπατάτες και ρεβίθια, μας διηγιόταν παραμύθια. Στην άκρη της αποθήκης ήταν ο φούρνος, σκάφες, λάτες με νερό, ξέστες με λάδι, μπότηδες με κρασί, σωροί πατάτες, το σκαφόνι για το πάτημα των σταφυλιών.

Εξω στον κήπο, σ’ ένα δοκάρι της περγουλιάς, κρεμόταν το δοχείο με το νερό που νιβόμασταν, σε άλλο ήταν ακουμπισμένο το ποδήλατο του πατέρα. Σε μια γωνιά του κήπου ήταν ο στάβλος με τον γάιδαρο και το μοσχάρι, πιο πέρα το κοτέτσι με τις κότες και τον κόκορα. Οσο για τη γαλοπούλα, που είχαμε για τα Χριστούγεννα, εγώ την τάιζα καλαμπόκι.

Το πρωί της παραμονής εκείνων των Χριστουγέννων, ο πατέρας πήρε ένα μαχαίρι κι έκοψε το κεφάλι της γαλοπούλας, το έκανε με βαριά καρδιά. Ξαφνικά, η γαλοπούλα άνοιξε τα φτερά της και πέταξε ψηλά, το ακέφαλο σώμα της κάθισε σ’ ένα κλαδί της λεμονιάς. Την κοίταζε αποσβολωμένος και τότε ο Παναγιώτης, ένα γειτονόπουλο που ήταν μπροστά, έτρεξε και την κατέβασε από τη λεμονιά.

Το βράδυ τα παιδιά της γειτονιάς βγήκαμε να πούμε τα κάλαντα με φυσαρμόνικες. Η μοιρασιά των εισπράξεων έγινε στο κοιμητήριο του Αϊ-Νικόλα κι ας υπήρχαν φήμες για φαντάσματα, που περιφέρονταν στους τάφους. Επέστρεψα στο σπίτι, έβαλα τα όβολα στον πήλινο κουμπαρά κι έπεσα για ύπνο. Αργά τη νύχτα ακούστηκαν στις πέτρες του καντουνιού βήματα και φωνές. Ηταν οι άντρες του χωριού που έλεγαν τα δικά τους κάλαντα με κιθάρες, βιολιά και ακορντεόν.

Γύρω στα μεσάνυχτα, βγήκα από το σπίτι μ’ έναν φακό για να πάω στο μέρος. Ξαφνικά, στο βάθος του κήπου είδα μια σκιά, δίπλα στις καλαμιές. Δεν είχα δει ποτέ μου φάντασμα, δεν πίστευα ότι υπήρχαν, τα φαντάσματα, λέγανε, ήταν οι ψυχές των νεκρών που έβγαιναν από τους τάφους τους. Τότε οι άνθρωποι πέθαιναν πιο εύκολα από τις αρρώστιες, η φυματίωση θέριζε.

Βλέποντας τη σκιά να βαδίζει προς την ερειπωμένη καλύβα, σκέφτηκα πως ήταν κάποιος από τους άντρες που λέγανε τα κάλαντα. Ισως είχε πιει κανένα ποτήρι παραπάνω και καθυστερούσε στους δρόμους. Πάντως, σε λίγα λεπτά η σκιά είχε εξαφανιστεί.

Το πρωί δεν είπα λέξη σε κανέναν. Μαζί με την αδελφή μου ακολούθησα τους γονείς μας στην εκκλησία της Παναγίας. Οι καμπάνες ηχούσαν από νωρίς. Μετά από τη λειτουργία, η μητέρα αγόρασε βραστά κάστανα μαρόνια από τον πλανόδιο στην πλατεία. Επειτα άρχισε να βρέχει. Τέτοιες μέρες πάντα βρέχει στην Κέρκυρα. Αψηφώντας τη βροχή, τράβηξα για το σπίτι του Παναγιώτη που είχε πολλά βιβλία και περιοδικά. Μαζί διαβάσαμε τον Μιχαήλ Στρογκόφ του Ιούλιου Βερν, το Χωρίς οικογένεια του Εκτορος Μαλό, Μικρούς Ηρωες και Γκαούρ-Ταρζάν.

Πριν από το μεσημέρι κι ενώ η βροχή συνεχιζόταν, επέστρεψα στο σπίτι που είχε εορταστική όψη. Δεν διέθετε όμως χριστουγεννιάτικο δέντρο, το έθιμο δεν ευδοκιμούσε στο χωριό μας. Η μητέρα είχε βγάλει από το μπαούλο το άσπρο λινό τραπεζομάντιλο κι έστρωσε το τραπέζι. Στα παράθυρα είχαν μπει άσπρες καθαρές κουρτίνες, ενώ οι εξωτερικοί τοίχοι είχαν ασβεστωθεί. Η αδελφή μου έπαιζε με μια κούκλα που ανοιγόκλεινε τα μάτια κι η μητέρα ετοίμαζε το χριστουγεννιάτικο τραπέζι. Στεκόμουν όρθιος στο παράθυρο και σκεφτόμουν το περιστατικό της νύχτας. Τότε, από μια ξαφνική παρόρμηση, πέρασα τον καλαμένιο φράχτη και πήγα στην ερειπωμένη καλύβα. Ανοιξα την ξύλινη πόρτα και κοίταξα μέσα: ήταν άδεια. Στο πάτωμα όμως πρόσεξα μια παλιά κουβέρτα, κάποιος είχε κοιμηθεί εκεί. Εκτός από αυτό, σε μια γωνιά ανακάλυψα ένα αποτσίγαρο Camel.

Το μεσημέρι, θα τρώγαμε γαλοπούλα με πατάτες στον φούρνο. Θα πίναμε μπρούσκο κρασί, φτιαγμένο με δικά μας σταφύλια. Μέχρι να ετοιμαστεί το φαγητό, η νόνα η Μαρία ήρθε να μας δει και στην κουβέντα μνημόνευσε τον παππού Δημήτρη. Ελεγε για την εξαφάνισή του. Ηταν άνθρωπος της περιπέτειας, είχε ζήσει στην Αμερική. Επινε, κάπνιζε πολύ, γύριζε με αμορόζες. Και πάντα έλειπε τις μέρες των εορτών. Τα τελευταία Χριστούγεννα που γιόρτασε μαζί με την οικογένειά του ήταν λίγο προτού γεννηθώ εγώ. Επειτα η νόνα έφυγε.

Η γαλοπούλα ήταν νόστιμη κι οι πατάτες λαχταριστές. Οι συκόπιτες που φάγαμε ως επιδόρπιο ήταν νοστιμότατες, τις έφτιαχνε η μητέρα από σύκα με μαστίχα, κανέλα, γαρίφαλο, φλούδες πορτοκαλιού, σπόρους μάραθου και μαύρο πιπέρι. Κάποια στιγμή, εμφανίστηκε στην πόρτα ένας ηλικιωμένος με μαύρο καπέλο και γκρίζο μουστάκι. Στο χέρι κρατούσε ένα κλουβί μ’ έναν πράσινο παπαγάλο. Ηταν ο παππούς Δημήτρης. Κάθισε στο τραπέζι, έβαλε κρασί σε μια πίντα, ήπιε κι έπειτα μας αφηγήθηκε ιστορίες από τα ταξίδια του. Μια ήταν η σύγκρουση του καραβιού με το οποίο είχε μπαρκάρει με μια φάλαινα στις ακτές της Χιλής, άλλη το ναυάγιο κάποιου καραβιού έξω από τα βράχια του Γιβραλτάρ. Κανένας δεν τον ρώτησε πού γύριζε τόσα χρόνια. Εγώ τον παρατηρούσα λες κι ήταν φιγούρα βγαλμένη από τη Μάσκα.

Το καλοκαίρι που ακολούθησε μπήκαμε στο ατμόπλοιο «Αγγέλικα», αποβιβαστήκαμε στον Πειραιά κι ήρθαμε στην Αθήνα. Τα χρόνια περάσανε. Σήμερα το σπίτι στη Ροδιά ανήκει σε άλλους. Πριν από χρόνια πέρασα απ’ έξω. Μια μεσόκοπη γυναίκα βγήκε στην πόρτα και με ρώτησε αν ψάχνω κάτι. Περαστικός είμαι, της απάντησα. Δεν μπορούσα να της πω ότι στο σπίτι εκείνο, κάποια Χριστούγεννα, μαζί με τη γαλοπούλα που είχα ταΐσει με τα χέρια μου, είχα γευτεί συκόπιτα με μαστίχα και κανέλα κι ότι ήταν μαζί μας ο παππούς Δημήτρης που μετά εξαφανίστηκε οριστικά.

Θυμήθηκα απόψε εκείνα τα μακρινά Χριστούγεννα καθισμένος στον καναπέ στο διαμέρισμά μου, σε μια γειτονιά της Αθήνας, δίπλα σε παλιά σπιτάκια, όπου μένουν μετανάστες από την Ευρώπη. Πριν από λίγο, τηλεφώνησα στο κινητό του Παναγιώτη για να του ευχηθώ, βρισκόταν στο κρεβάτι της ορθοπεδικής κλινικής του Ευαγγελισμού, είχε κάνει εγχείρηση. Του μίλησα για τα Χριστούγεννα που περάσαμε στο σπίτι του διαβάζοντας τον Μιχαήλ Στρογκόφ, το Χωρίς οικογένεια, Μικρούς Ηρωες και Γκαούρ-Ταρζάν, ενώ έξω έριχνε καλαπόδια. Του θύμισα και για το πέταγμα της ακέφαλης γαλοπούλας που την κατέβασε ο ίδιος από τη λεμονιά. Πο, πο, τι θυμάσαι, είπε.

Διαβάζαμε όμως βιβλία και περιοδικά εκείνα τα Χριστούγεννα ή απλώς χαζεύαμε τη βροχή; Εβρεχε ή απλώς είχε συννεφιά; Η σκιά που είχα δει το βράδυ, σε ποιον ανήκε; Ήταν τάχα ο παππούς Δημήτρης ή μήπως όχι; Τι απέγιναν αυτός κι ο παπαγάλος του; Κάθισε πραγματικά στο τραπέζι ή μου φάνηκε; Κι η σκιά που είδα ήταν αληθινή ή τη γέννησε η φαντασία μου; Ποιος είχε καπνίσει στην καλύβα τσιγάρα Camel; Κι η ακέφαλη γαλοπούλα είχε ανοίξει τα φτερά της και πέταξε και κάθισε στη λεμονιά ή το επεισόδιο το φαντάστηκα; Η μνήμη συνήθως είναι περίεργη, το ξέρω καλά, δεν πρέπει να της έχουμε εμπιστοσύνη γιατί συχνά μας ξεγελάει.