Πατέρες και αδελφοί (Μέρος πρώτο)

Οποιος περάσει ακόμη και σήμερα από την οδό Πανεπιστημίου, στο ύψος των Προπυλαίων (προσφιλές meeting point τόσων και τόσων γενεών διαδηλωτών), θα αντικρίσει τέσσερα επιβλητικά αγάλματα, τέσσερα αρχέτυπα της νεότερης εθνικής μας μυθολογίας, τέσσερις εμβληματικές ιστορικές μορφές, συμφιλιωμένες μετά θάνατον, όπως δεν ήταν ποτέ εν ζωή. Παραδόξως, η έμπνευση να παρατάξουμε τον έναν δίπλα στον άλλον, να αμβλύνουμε τις προσωπικές τους αντιπαλότητες και να συμψηφίσουμε τη συμμετοχή τους στην Εθνεγερσία, δεν ήταν δική μας. Ηταν εισαγόμενη από τη Βαυαρία. Ο βασιλιάς Λουδοβίκος Α’ χρηματοδότησε την ανέγερση των Προπυλαίων του Μονάχου προκειμένου να τιμήσει την άνοδο του δευτερότοκου γιου του Οθωνα στον ελληνικό θρόνο. Σ’ εκείνο το επιβλητικό μνημείο ανεγράφησαν και τα ονόματα των ηρώων της Ελληνικής Επανάστασης. Οπως παρατηρεί με οξυδέρκεια ο καθηγητής Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης στον Ρήγα Βελεστινλή (έκδοση των «Νέων», 2009): «Ολοι οι πρωταγωνιστές αναγράφονται παρατακτικά, δημιουργώντας ένα περίγραμμα καθολικής συναίνεσης. Εκεί εμφανίζεται και ο Ρήγας πλάι στον Πατριάρχη Γρηγόριο που καταδίκασε τις ιδέες του, εκεί και ο Κοραής πλάι στον Καποδίστρια, τον οποίο τόσο βίαια αντιπολιτεύθηκε». Απλώς στα δικά μας πια Προπύλαια, το 1871, προχωρήσαμε ένα βήμα παραπέρα: αναβαθμίσαμε τα ονόματα σε αγάλματα.

Το 1798 ήταν μια παράξενη χρονιά. Εάν αρκεστούμε σε μια επιδερμική της εξέταση και στον απλό αναριθμητισμό των δύο τελευταίων της ψηφίων, μπορούμε εύκολα να οδηγηθούμε στο επιπόλαιο συμπέρασμα ότι το ’98 δεν ήταν παρά αντεστραμμένο το ’89: η ταφόπλακα της Γαλλικής Επανάστασης. Στην πραγματικότητα η κατάσταση ήταν πιο σύνθετη και πιο ρευστή· το παιχνίδι δεν είχε χαθεί ακόμη. Το είδωλο του Ναπολέοντα Βοναπάρτη ως δημοκράτη και απελευθερωτή είχε αναμφίβολα ξεθωριάσει, αλλά απέχουμε έξι χρόνια από τη στέψη του ως αυτοκράτορα – μια πολιτική βλασφημία που θα υποχρεώσει, καθώς θρυλείται, τον 34χρονο ιδεαλιστή συνθέτη Λούντβιχ βαν Μπετόβεν να αποσύρει την αφιέρωσή του προς τον Μεγάλο Κορσικανό στην Τρίτη Συμφωνία του, την επονομαζόμενη και Ηρωική. Το 1798 οι σκλαβωμένοι λαοί εξακολουθούν να προσβλέπουν στο μαγικό του ραβδάκι – και οι Ελληνες έχουν ήδη αισθανθεί το άγγιγμά του: έχει καταλάβει τα Επτάνησα από την προηγούμενη χρονιά.

Η περίοδος της Πρώτης Γαλλοκρατίας (1797-1799) θα διαρκέσει δυστυχώς μονάχα είκοσι μήνες και δεν θα έχει συνέχεια προς Ανατολάς – αλλά αυτό οι ραγιάδες δεν το γνωρίζουν. Εισέτι λιγότερο ψυχανεμίζεται τα μελλούμενα ένας 22χρονος γιατρός που, όταν πλάκωσαν οι Γάλλοι, ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Πάδοβα κι επέστρεψε στη γενέτειρά του, την Κέρκυρα: ο Ιωάννης Καποδίστριας. Το 1798 ασκεί αμέριμνος το επάγγελμά του και δεν υποψιάζεται ότι, μόλις τρία χρόνια αργότερα, το διάδοχο καθεστώς, η υπό ρωσική και οθωμανική επικυριαρχία Επτάνησος Πολιτεία (το πρώτο ημιαυτόνομο κρατίδιο από την εποχή του Βυζαντίου), θα τον χρίσει εντεταλμένο του και θα εγκαινιάσει έτσι μια ανεπανάληπτη διπλωματική σταδιοδρομία που θα τον οδηγήσει έως τα σαλόνια της Αγίας Πετρούπολης και στο τραγικό πεπρωμένο του αργότερα, ως  κυβερνήτη της απελευθερωμένης πατρίδας.

Αυτές όμως είναι τραγωδίες από το μέλλον. Το φθινόπωρο του 1798 η γαλλική κατοχή των Επτανήσων θορυβεί το Πατριαρχείο. Ο Γρηγόριος Ε’ στέλνει τον Σεπτέμβριο αυστηρή επιστολή προς το τοπικό ποίμνιό του: «Εντιμότατοι κληρικοί και τιμιώτατοι πρόκριτοι και λοιποί απαξάπαντες ευλογημένοι χριστιανοί της Κερκύρας, Κεφαλληνίας, Ζακύνθου, Τσιρίγου, Ιθάκης και Αγίας Μαύρας και των λοιπών». Μπαίνει αμέσως στο ψητό: «Ο πονηρός και αρχέκακος όφις, αφ’ ου δολίως επλάνεσε την ανθρωπότητα με πολυειδείς απάτας και τρόπους, δια να τους σύρη εις την απώλειαν, τελευταίον, εις τους εσχάτους τούτους αιώνας, επινοήσας το γένος των Γάλλων δεκτικότερον της πονηρίας, έχυσε δαψιλώς εις τας ψυχάς αυτών τον ιόν της αποστασίας προς τον Θεόν, και αφ’ ου τους έφερεν εις μίαν αλληλομαχίαν και εις ελεεινήν βασιλοκτονίαν, τότε αμέσως τους έρριψε και εις παντελή αθεΐαν και ασέβειαν». Οι σατανικοί Γάλλοι «υπέκρυψαν την προς Θεόν αποστασίαν με το δέλεαρ της ελευθερίας και με την πρότασιν της ομοιότητος και της ισότητος». Σκοπός τους; Να «ενοχλήσουν» την «Οθωμανικήν κραταιάν ταύτην Βασιλείαν» και «να διεγείρουν τους υποκειμένους λαούς της εις ακαταστασίαν και ανταρσίαν, ων τα αποτελέσματα είναι αλληλομαχία, φονοκτονία και λοιπά, εφ’ οις ο διάβολος χαίρει». Και τι θα πρέπει να κάνουν οι Επτανήσιοι; Να μην αντισταθούν στην «Οθωμανορουσικοβρετανική αρμάδα» που έρχεται προς τα μέρη τους, όχι «ίνα υποτάξη αυτούς, αλλά μάλλον δια να υποστηρίξη αυτούς εις την αληθή ελευθερίαν, και να τους απαλλάξη του ζυγού και της τυραννίδος, εις ά ακουσίως υπέπεσον…». Οπερ και εγένετο.

Το ίδιο καλοκαίρι μια άλλη τραγωδία εκτυλίσσεται στο Βελιγράδι. Εκεί βρίσκεται φυλακισμένος, μαζί με επτά συντρόφους του, ο 41χρονος Ρήγας Φεραίος. Το παρελθόν έτος έχει προλάβει να τυπώσει στη Βιέννη το τελευταίο του πόνημα: Νέα πολιτική διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης, της Μικράς Ασίας, των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας. Περιγράφει αναλυτικά πώς οραματίζεται μια αυριανή «Ελληνική Δημοκρατία», χωρίς διακρίσεις έθνους και θρησκείας, αναγεννημένη από τις στάχτες της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Τον Δεκέμβριο του 1797 συλλαμβάνεται από την αυστριακή αστυνομία στην Τεργέστη, καθ’ οδόν προς τα σκλαβωμένα χώματα. Οδηγείται πίσω στη Βιέννη και ανακρίνεται επί μήνες. Μετά το πέρας της ανάκρισης, μεταφέρεται στο Βελιγράδι. Στις 24 Ιουνίου του 1798, κατόπιν απαίτησης των Οθωμανών, ο Ρήγας και οι σύντροφοί του εκτελούνται. Μαζί τους εκτελείται και η πρώτη απόπειρα να επικρατήσουν οι ιδέες του Διαφωτισμού σε μια μελλοντική επανάσταση.

Ωστόσο, το τελευταίο πόνημα θα επιβιώσει του συγγραφέα της και αντίτυπό της θα φθάσει έως το Φανάρι. Θορυβημένος πάλι ο Γρηγόριος Ε’ θα γράψει την 1η Δεκεμβρίου του 1798 στον Μητροπολίτη Σμύρνης Ανθιμο. Θα τον ενημερώσει ότι «συνέπεσεν εις χείρας ημών» η Νέα πολιτική διοίκησις και θα του υπενθυμίσει το «ποιμαντικό» του «χρέος»: «Να επαγρυπνής, εις όλα τα μέρη της επαρχίας σου, με ακριβείς ερεύνας και εξετάσεις, όταν εμφανισθή τοιούτον σύνταγμα, ως άνωθεν εις τύπον ή χειρόγραφον»· να κατάσχει όλα τα αντίγραφα και να τα στείλει στο Πατριαρχείο, «να μη παρεμπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τω χριστιανικώ εμπιστευθέντι σοι λαώ». Τελειώνει κάπου εδώ η θανάσιμη σύγκρουση του Πατριαρχείου με τον Διαφωτισμό; Οχι. Θα χρειαστεί να επανέλθουμε.