Θεωρία και πράξη στο κενό των επενδύσεων

Γνωρίζουμε όλοι, ότι στην πρώτη κρίση, μετά το 2009, το ΑΕΠ βυθίστηκε στο επίπεδο του 2002 περίπου. Οι αναιμικές βελτιώσεις κάποιων ετών έσβησαν με την κρίση του 2020. Αν ισχύσουν οι προβλέψεις, το 2021 θα έχουμε επιστρέψει πάλι στο ίδιο σημείο (2002). Οι επενδύσεις έχουν καταρρεύσει στην κυριολεξία. Το ύψος τους το 2020 (22 δισ. ευρώ) είναι 62% χαμηλότερο από το 2008 και είναι χαμηλότερο και από τις δαπάνες για συντάξεις κατά 33%. Η χώρα έχει το χαμηλότερο ποσοστό επενδύσεων στην ΕΕ. Πάμπολλες επιχειρηματικές επενδύσεις που είχαν γίνει με ιδιαίτερη προσπάθεια στις αναδυόμενες βαλκανικές χώρες έκλεισαν ή πουλήθηκαν σε τρίτους στα χρόνια της κρίσης. Παράλληλα, πολλές επιχειρήσεις στην Ελλάδα έκλεισαν ή κλυδωνίζονται. Αυτά είναι μια εθνική οικονομική και πολιτική ήττα, με πατέρα και μητέρα όλους μας.

Η επενδυτική και αναπτυξιακή καχεξία έπληξε την ίδια τη θέση της χώρας στο ευρωπαϊκό σύστημα. Η Ελλάδα, μεταξύ 2004 και 2018, έπεσε από τη 14η στην 25η θέση από πλευράς δεικτών σύγκλισης. Πλέον η Ελλάδα ξεπερνάει μόνο τη Βουλγαρία και την Κροατία. Δεν το λες με υπερηφάνεια. Το πρόβλημα δεν είναι αριθμητικό, ούτε μόνο οικονομικό. Είναι και κοινωνικό, είναι πολιτικό, είναι και διεθνοπολιτικό. Το αποτέλεσμα μετριέται στον ρυθμό μεγέθυνσης της οικονομίας: -1,1% τον χρόνο μεταξύ 2014 και 2020.

Είναι κοινότοπο να πω, ότι έχουμε απελπιστική ανάγκη πολλών και μεγάλων επενδύσεων, ώστε να δοθεί μια ώθηση στην αναπτυξιακή διαδικασία, έστω όταν η πανδημία υποχωρήσει αισθητά. Αναφερόμενος σε επενδύσεις, εννοώ επενδύσεις σε πάγιο κεφάλαιο, που αυξάνουν και εκσυγχρονίζουν τεχνολογικά και καινοτομικά την παραγωγική βάση της χώρας, τις εξαγωγές, την απασχόληση, την ποιότητα της παραγωγής συνολικά. Δεν εννοώ εξαγορές υφιστάμενων επιχειρήσεων, ιδιωτικοποιήσεις, μετοχικές συμμετοχές στο χρηματιστήριο, που αποτελούν χρηματικές τοποθετήσεις, απλώς αλλαγές ιδιοκτησίας. Σίγουρα αυτές έχουν τη σημασία τους, όμως, μακροοικονομικά, δεν αποτελούν επενδύσεις.

Για να δούμε πώς θα προσελκύσουμε επενδύσεις, πρέπει να καταλάβουμε γιατί εδώ και πολλά χρόνια αυτές δεν έρχονται, τουλάχιστον σε σοβαρή κλίμακα – με ορισμένες γνωστές εξαιρέσεις. Λογικά, κάποια λάθη θα γίνονται. Και αυτά σχετίζονται με αντιλήψεις, συμπεριφορές, παρεμβάσεις και, κυρίως, με τον ιστορικά αλλόκοτο τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι σχέσεις Κράτους και Αγοράς στη χώρα.

Οι μεσαίες – «μεγάλες» επιχειρήσεις (με απασχόληση πάνω από 250 άτομα) στην ελληνική μεταποίηση φτάνουν συνολικά τις 139 ή 0,24% του συνόλου των μεταποιητικών επιχειρήσεων. Σε όλους τους τομείς φτάνουν τις 492 ή 0,07% του συνολικού αριθμού επιχειρήσεων. Μετά από 60 χρόνια προσπάθεια, αυτές οι ελάχιστες μονάδες συγκροτούν τον κεντρικό αναπτυξιακό κορμό της οικονομίας! Πόσο άραγε, μπορεί αυτός ο αριθμός να αυξηθεί με τις αντιλήψεις και τις παλινωδίες που ιστορικά έχουμε, σε πόσο διάστημα και με ποιον τρόπο; Παρ’ όλον ότι στην περίοδο της κρίσης, οι μονάδες που επιβίωσαν και έδειξαν τη μεγαλύτερη δύναμη αντίστασης στις τάσεις συρρίκνωσης, δημιούργησαν απασχόληση, δίνουν πολύ μεγαλύτερες αμοιβές, ασφαλίζουν κανονικά το προσωπικό τους και συμβάλλουν περισσότερο στη μεγέθυνση ήσαν οι σχετικά μεγαλύτερες, τιτιβίζουμε συνεχώς ως κυρίαρχο αφήγημα την πρωτοκαθεδρία των πολύ μικρών μονάδων, χωρίς ανταγωνιστική ικανότητα και με μεγάλο ποσοστό θνησιμότητας. Μπορεί να καταλάβει κανείς, ότι το πολιτικό και εκλογικό βάρος περίπου 710 χιλιάδων μικρομονάδων (μέχρι 9 άτομα) έναντι των 492 φαντάζει ως ολυμπιακό έπαθλο στο κομματικό σκηνικό. Ομως, με τέτοια δεδομένα, ανάπτυξη δεν έρχεται. Το ότι το τμήμα αυτό της παραγωγής απαιτεί ειδική προσέγγιση είναι δεδομένο, αλλά αποτελεί ξέχωρο ζήτημα.

Ποια είναι τα εμπόδια; Πολλά, βαθύτερα, πολύπλοκα και οδυνηρά στην αντιμετώπισή τους. Και απαιτούν χρόνο, που δεν ταυτίζεται με τις εκλογικές τετραετίες. Θα αναφέρω ορισμένα: Αβεβαιότητα, παλινδρομήσεις, απρόβλεπτες αλλαγές νομοθεσίας, θεσμικές αλλαγές και πολιτικές παρεμβάσεις, έλλειψη σύγχρονων τεχνολογικών υποδομών και σταθερού και αξιόπιστου χωροταξικού σχεδιασμού, απουσία ισχυρών πόλων τεχνολογικά προσανατολισμένων παραγωγικών δραστηριοτήτων, που να δημιουργούν διασυνδέσεις και θετικές εξωτερικές διαδράσεις για νέες επιχειρήσεις, αντιφατικές ρυθμίσεις που ευνοούν τη μικρότερη ή μεγαλύτερη διαφθορά, μια τεράστια γραφειοκρατία που πνίγει πολίτες και επιχειρήσεις, μακρόχρονες καθυστερήσεις στην επίλυση διαφορών, αβεβαιότητα, εντάσεις ή και βιαιότητες στην κοινωνική και πολιτική λειτουργία, αρνητική στάση ισχυρών κοινωνικών ομάδων απέναντι σε μεγάλες επενδύσεις, ιδίως στη βιομηχανία.

Μια σοβαρή επένδυση έχει έναν κύκλο ζωής γύρω στα 20 χρόνια τουλάχιστον. Ο επενδυτής θα σταθμίσει τις πολιτικές ή άλλες αβεβαιότητες που θα βρει μπροστά του στον μακρύ χρόνο και όχι στο σύντομο χρόνο λίγων ετών. Ας σκεφτούμε λοιπόν, τι εμπειρίες βίωσε στην Ελλάδα κάποιος επενδυτής σε διάφορες εικοσαετίες: 1960-80 ή 1970-90 ή 1990-2010, 2000-2020 ή θα έχει βιώσει το 2010-2030. Πριν κουνήσουμε πάνω – κάτω το κεφάλι μας, ας συγκρίνουμε το τοπίο αυτό με άλλες χώρες. Είναι η συνδυαστική εμπειρία όλων των προηγούμενων εμποδίων που αποτρέπει σοβαρές πάγιες επενδύσεις και ευνοεί χρηματιστηριακές επενδύσεις, οι οποίες, μόλις χρειαστεί, κλείνουν τη θέση τους στιγμιαία και φεύγουν από τη χώρα με κέρδη ή ζημιές, αλλά, πάντως, χωρίς να πρέπει να υποστούν προβληματικές ανατροπές.

Ολα αυτά αποτελούν το σωρευτικό αποτέλεσμα πολλών δεκαετιών. Δεν μπορεί να ξεπεραστούν ούτε από μια κυβέρνηση, ούτε σε λίγα χρόνια, ούτε εύκολα. Δεν μπορεί να ξεπεραστούν, γιατί απλώς δεν θέλουμε να τις ξεπεράσουμε. Ομως θέλουμε ανάπτυξη! Αναγκαστικά, θα περιμένουμε. Η ανάπτυξη, όπως όλα τα μεγάλα θέματα, απαιτεί συνθήκες εμπιστοσύνης, χωρίς τις οποίες τίποτα δεν μπορεί να πείσει σοβαρούς επενδυτές να δεσμεύσουν για δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια σοβαρά ποσά σε μια χώρα όπου το πολιτικό και κοινωνικό σκηνικό κινείται σαν πεταλούδα.

Η πραγματικότητά μας δεν ξεπερνιέται χωρίς σοβαρή μεταφορά πόρων από την κατανάλωση (τη μεγαλύτερη στην ΕΕ) και τα επιδόματα σε επενδύσεις, κάτι που στη σημερινή φάση κάνει αναγκαίο ένα δύσκολο συνδυασμό με τη στήριξη όσων κινδυνεύουν να καταρρεύσουν. Γίνεται; Αν δεν γίνει, ο κίνδυνος – η σιγουριά – είναι να κάνουμε συνεχώς προσπάθειες για να ξεφύγουμε «προς τα επάνω», αλλά, έπειτα από κάθε απρόβλεπτη δυσκολία οποιασδήποτε φύσης, όπως φέτος με την πανδημία, να διολισθαίνουμε ξανά και ξανά προς τα κάτω.

Οι καιροί όλα αυτά τα χρόνια άλλαξαν. Εχουμε περάσει πλέον σε μια περίοδο που, σε αντίθεση με το παρελθόν, δεν χαρακτηρίζεται από μεγάλες περιόδους ομαλής, γραμμικής εξέλιξης, αλλά από πολλές διακυμάνσεις και την εμφάνιση νέων απειλών για το εισόδημα, την απασχόληση, την υγεία, το βιοτικό επίπεδο και τη σταθερότητα των οικονομικών και πολιτικών ισορροπιών της χώρας. Ως κοινωνία, είναι ανάγκη να δούμε τις απειλές αυτές ως σύνολο και όχι μεμονωμένα την καθεμιά. Αθροιστικά, όλοι αυτοί οι παράγοντες συγκροτούν ένα «μέγα πλέγμα» συλλογικών, μακροοικονομικών, κοινωνικών και αναπτυξιακών πιέσεων και κινδύνων, με περισσότερες και λιγότερες πιθανότητες και αβεβαιότητες ο καθένας. Αυτή είναι η μεγάλη εικόνα που πρέπει να γνωρίζουμε όσο πιο καθαρά γίνεται.

Στο νέο περιβάλλον που ζούμε, είναι ανάγκη να χαράξουμε την πορεία μας προς μια κατεύθυνση που θα συνταιριάξει το οραματικό – το υπερβατικό – με το πραγματιστικό. Να κινηθούμε με έναν «οραματικό πραγματισμό». Μόνο όραμα ή μόνο πραγματισμός δεν εγγυώνται το μέλλον. Θα ήθελα πολύ να προσθέσω τις λέξεις «και αξίες». Ομως οι αξίες έχουν φθαρεί τόσο πολύ, που θα ηχούσε γραφικό. Αυτό όμως ακριβώς είναι το πρόβλημα – και η ντροπή.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, π. υπουργός