Η ανυπακοή ως σταλινική πρόφαση

Λένε διάφοροι ότι η παραβίαση των μέτρων περιορισμού συνιστά «πολιτική ανυπακοή». Τίποτε δεν βρίσκεται μακρύτερα από την αλήθεια. Οπως συνέβη κατά την πρώτη μνημονιακή πενταετία, όταν οι περισσότεροι απ’ όσους καλούσαν σε ανυπακοή αγνοοούσαν τη σημασία του όρου. Το ίδιο επαναλαμβάνεται σήμερα. Τέτοιες ανοησίες εκτοξεύονται συνήθως από πρώην-νεο-μετα-σταλινικά κόμματα και ιδεολογικούς υπαλλήλους τους. Αυταπατώμενοι εξ επαγγέλματος βλέπουν την ανυπακοή σαν πρελούδιο σοσιαλιστικής επανάστασης. Από άγνοια ή δόλο «ξεχνούν» ότι η ανυπακοή είναι εγγενώς ξένη και αντίθετη προς τον Μαρξ και τη μαρξιστική φιλολογία.

Απεναντίας από το 1688, όταν ο Τζον Λοκ έγραψε τη «Δεύτερη Πραγματεία», η ανυπακοή συνιστά κατεξοχήν φιλελεύθερη έννοια. Εκπηγάζει από την αντίληψη της εξουσίας ως παρακαταθήκης που οι πολίτες εμπιστεύονται στους φορείς της. Υποστηρίζει ο Λοκ ότι οι πολίτες θεσπίζουν την πολιτεία για την προστασία της ζωής, ελευθερίας και ατομικής ιδιοκτησίας τους. Οταν η κυβέρνηση δεν τηρεί αυτή την υποχρέωση, χάνει τη νομιμοποίησή της. Πρακτικά επιτίθεται στους πολίτες. Τότε η ανυπακοή γίνεται φιλελεύθερη δικλίδα ασφαλείας: οι πολίτες προσφεύγουν σε αυτή για να αμυνθούν.

Στον αντίποδα, τα καθεστώτα εφαρμοσμένου μαρξισμού δεν άφηναν χαραμάδα για αντίρρηση, πολύ περισσότερο για ανυπακοή. Τα γκουλάγκ, η Στάζι, η Σιγκουρίμι, η Βουδαπέστη το 1956, η Πράγα το 1968, η Τιενανμέν το 1989 συμβολίζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζαν κάθε ψήγμα διαφωνίας.

Κριτήριο για να αποτελεί μια πράξη εκδήλωση ανυπακοής είναι αυτή να στρέφεται εναντίον της κυβέρνησης και όχι άλλων πολιτών. Οσο και αν ψάξει κανείς στα κείμενα νεότερων στοχαστών, όπως είναι οι Θορό, Τολστόι, Γκάντι, Κινγκ, Ρολς, δεν θα βρει διαφορετική τοποθέτηση. Γι’ αυτό και η παραβίαση του νόμου για το κάπνισμα δεν συνιστά πράξη ανυπακοής, αφού δεν πλήττει την κυβέρνηση αλλά τους πολίτες που υφίστανται τις επιπτώσεις της. Καταλήψεις, αποκλεισμοί δρόμων και λιμανιών, που απαγορεύουν την ελεύθερη δραστηριότητα και μετακίνηση πολιτών, δεν αποτελούν εκδηλώσεις πολιτικής ανυπακοής. Είναι εκδηλώσεις αντικοινωνικής ανευθυνότητας.

Το ίδιο ισχύει σε πολλαπλάσιο βαθμό για όσους δεν φορούν μάσκα, δεν τηρούν αποστάσεις. Ο Λοκ, για να τεκμηριώσει τα κριτήρια νομιμότητας της ανυπακοής, στρέφεται στον Κικέρωνα: «Η υγεία του λαού είναι ο ύψιστος νόμος». Αρα η διακινδύνευση της δημόσιας υγείας στο όνομα της ανυπακοής, εκτός από εγκληματική, είναι και καταφανώς ανιστόρητη.

Αντιθέτως, αυτό το οποίο νομιμοποιεί η συμπεριφορά των αρνητών της πανδημίας είναι η προσφυγή στην ανυπακοή από τους πολίτες που θίγονται εξαιτίας ακριβώς αυτής της ανευθυνότητας: επειδή διαπιστώνουν ότι η πολιτεία δεν τους προστατεύει επαρκώς από τους παραβάτες. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται με τον Λοκ, ο οποίος τόνιζε ότι η αμέλεια εφαρμογής των νόμων συνιστά αθέτηση της συμφωνίας από μέρους της κυβέρνησης. Είναι ικανός λόγος για να άρουν οι πολίτες την εμπιστοσύνη προς αυτήν.

Για τον Θορό, η ιδρυτική συμφωνία παραβιάζεται εφόσον η κυβέρνηση εκμεταλλεύεται τους πόρους που της εξασφαλίζει η φορολόγηση των πολιτών για επιβλαβείς σκοπούς. Οταν το 1845 οι ΗΠΑ επιτέθηκαν στο Mεξικό, ο Θορό υποστήριξε ότι ο πόλεμος ήταν αδικαιολόγητος και θα κατέστρεφε την αδύναμη χώρα. Για να μη συνδράμει στην αδικία, αρνήθηκε να καταβάλει τον φόρο που του αναλογούσε. Η πράξη αυτή, για την οποία φυλακίστηκε, παρέχει έκτοτε το πιο αντιπροσωπευτικό υπόδειγμα πολιτικής ανυπακοής.

Σήμερα, πολίτες που κινδυνεύουν εξαιτίας της ατιμωρησίας αρνητών της πανδημίας θα μπορούσαν να επικαλεστούν τις θέσεις των Λοκ και Θορό για να αρνηθούν την καταβολή φόρων προς το κράτος. Αυτή θα ήταν γνήσια έκφραση του δικαιώματος της πολιτικής ανυπακοής. Τα υπόλοιπα δεν είναι παρά εγκληματικές προφάσεις πρώην-νεο-μετά-σταλινικών πολεμίων της κοινωνίας.

Ο Γιώργος Ν. Πολίτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συγγραφέας του βιβλίου «Το παράδειγμα της Ελλάδας, 16 μαθήματα από την πανδημία», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός