Ο απαραίτητος εκσυγχρονισμός της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής

Η ελληνική εξωτερική πολιτική βρίσκεται σε επιτακτική ανάγκη εκσυγχρονισμού. Οι τελευταίοι μήνες λόγω της παρατεταμένης κρίσης με την Τουρκία έχουν αναδείξει κάποια θετικά αντανακλαστικά της και τη μετατροπή της από μια πιο αντιδραστική σε μια πιο ενεργητική εξωτερική πολιτική απέναντι στις τουρκικές προκλήσεις. Οι συμφωνίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Ιταλία και την Αίγυπτο, όπως και η πιο πρόσφατη συμφωνία με την Αλβανία για παραπομπή των διαφορών τους στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης είναι ενδεικτικές της εγκατάλειψης της αδράνειας προς μια πιο ενεργητική αντίληψη περί άσκησης εξωτερικής πολιτικής, η όποια διακατέχεται από έναν μεγάλο βαθμό ρεαλισμού. Το ίδιο ισχύει με την προσπάθεια μετατροπής των διμερών διαφορών ως μέρος του γενικότερου πλαισίου των σχέσεων της Ευρωπαϊκής Ενωσης με την Τουρκία. Οι περιφερειακές πρωτοβουλίες με τα διευρυμένα από πλευράς ατζέντας τριμερή και τετραμερή σχήματα με άλλους περιφερειακούς δρώντες αναδεικνύουν τη διεύρυνση της αποτρεπτικής ισχύος της χώρας πέραν της στρατιωτικής. Τέλος, οι ενισχυμένες σχέσεις, ιδιαίτερα στον στρατιωτικό τομέα, με τις ΗΠΑ και τη  Γαλλία να προβάλουν την κατανόηση ότι η σύμπλευση των εθνικών και στρατηγικών τους συμφερόντων με αυτά της Ελλάδος δεν πρέπει να πάει ανεκμετάλλευτη.

Αλλά η συνολική εικόνα, παρ’ όλα τα θετικά δείγματα γραφής, δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντική διότι δείχνει μια επαρχιώτικη προσέγγιση προάσπισης των συμφερόντων της χώρας. Δηλαδή, η δυναμική της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής είναι περιορισμένης εμβέλειας και πρωτίστως συγκυριακή. Η παρατεταμένη κρίση στα ελληνοτουρκικά έχει φέρει στο προσκήνιο πολλούς προβληματισμούς για τη στρατηγική, τακτική και διπλωματία της Ελλάδας. Η όλη συζήτηση για την ανάγκη της τόνωσης της δημόσιας διπλωματίας της χώρας για να μπορέσει να αντιμετωπιστεί η βέλτιστη χρήση υβριδικών εργαλείων ενημέρωσης και παράλληλα παραπληροφόρησης από την Τουρκία για την προβολή των θέσεών της διεθνώς κρύβει μια ουσιαστική παράμετρο της διαχρονικής αδυναμίας της ελληνικής διπλωματίας.

Τι εννοώ; Η ελληνική διπλωματία, ιδιαίτερα στη μεταψυχροπολεμική εποχή, δηλαδή τα τελευταία τριάντα χρόνια, έχει διαχρονικά εγκλωβιστεί στην προσπάθεια αντιμετώπισης δυο προκλήσεων – το ονοματολογικό και την τουρκική απειλή. Και στα δυο αυτά ζητήματα, η απαίτηση της χώρας ήταν και συνεχίζει να είναι η στήριξη και κατανόηση των εταίρων και συμμάχων της υπέρ των ελληνικών θέσεων, όπως και η διαμόρφωση της ορθολογικής στρατηγικής του καρότου και του μαστιγίου σχετιζόμενη με την επιθυμία της τότε ΠΓΔΜ, και νυν Βόρειας Μακεδονίας, και της Τουρκίας να ενταχθούν στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Εδώ εντοπίζεται το μεγαλύτερο πρόβλημα της ελληνικής διπλωματίας διαχρονικά. Δηλαδή, η δυσκολία στο να κινητοποιήσει τους εταίρους και συμμάχους για την ορθότητα των εθνικών επιλογών της. Το ίδιο συμβαίνει σήμερα. Οι ελληνικές κυβερνήσεις και οι διπλωμάτες της αντιμετωπίζονται ως δονκιχωτικά όντα μαχόμενοι μόνοι τους κατά φανταστικών αντιπάλων και απειλών. Ιδιαίτερα η μακρά αντιπαράθεση με τον βόρειο γείτονα και η εμμονή των περισσοτέρων των συνομιλητών της να τον αποκαλούν Μακεδονία και τους κατοίκους του Μακεδόνες και να μην κατανοούν ή να θέλουν να κατανοούν τις βάσιμες ελληνικές ανησυχίες, αποδεικνύουν το πρόβλημα.

Μέρος του προβλήματος είναι η δεκαετή οικονομική κρίση που αποδυνάμωσε αφάνταστα μια ήδη σχετικά αδύναμη χώρα, πρωτίστως λήπτρια ευρωπαϊκών κονδυλίων και δανείων, να εκσυγχρονίσει τους θεσμούς και την οικονομία της για να γίνει πιο ισχυρή και ανταγωνιστική. Κάτι που ακόμα περιμένουμε να συμβεί. Οι σχέσεις της Ελλάδας με τους ευρωπαίους εταίρους της παραμένει αυτή που η Ελλάδα απαιτεί στήριξη οικονομική και πολιτική χωρίς να συμβάλλει η ίδια ιδιαίτερα στη διαμόρφωση νέων καινοτόμων πρωτοβουλιών και πολιτικών που θα ενίσχυαν το σύνολο των δράσεων της Ενωσης.  Επίσης, εν μέρει, η γεωγραφία της χώρας ως κράτος μέλος με εξωτερικά σύνορα σε μια περιοχή που παράγει περισσότερη ανασφάλεια παρά ασφάλεια δεν την ευνοεί ιδιαίτερα. Η διαχρονική ένταση με την Τουρκία συνοδευόμενη από την επακόλουθη δυσπιστία των εταίρων που έχουν αναπτύξει σχέσεις οικονομικής αλληλεξάρτησης με την Αγκυρα και τη θεωρούν, ακόμα και σήμερα, ως ανάχωμα της Δύσης στην εύφλεκτη Μέση Ανατολή και στην αντιμετώπιση της ρωσικής απειλής, είναι ένα παράδειγμα της πάγιας νοητικής συρρίκνωσης της ελληνικής διπλωματίας. Η προσφυγική κρίση και η εργαλειοποίησή της από την Τουρκία δεν βοηθάει την Αθήνα να συμβάλλει ουσιαστικά με πρωτοβουλίες και ιδέες που αφορούν την ενσωμάτωση μέρος των προσφύγων και οικονομικών μεταναστών στον μετασχηματισμό της οικονομίας μιας χώρας αντιμέτωπη ταυτόχρονα με την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση και τη δημογραφική συρρίκνωση.

Η έμφαση και η εμμονή από μόνη της στην αντιμετώπιση του άμεσου κινδύνου μιας επεκτατικής Τουρκίας είναι προβληματική όταν τα περισσότερα μοντέλα πρόγνωσης δείχνουν ότι σε μια δεκαετία ο πληθυσμός της Τουρκίας θα αγγίζει τα ενενήντα εκατομμύρια και η οικονομία της θα είναι μια από τις δέκα ισχυρότερες παγκοσμίως. Αυτές οι προβλέψεις από μόνες τους σηματοδοτούν συστημικές αλλαγές, που σε συνδυασμό με τις διαφαινόμενες γεωπολιτικές ανακατατάξεις δείχνουν πόσο κοντόφθαλμη είναι η έμφαση και μόνο στη ανάγκη κυρώσεων. Στην παρούσα φάση, η τουρκική ηγεσία αναμφίβολα δεν βοηθάει με τη συμπεριφορά της, έχοντας όλο και περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη απέναντί της. Αλλά το γεγονός ότι η μεγαλύτερη κατανόηση των ελληνικών θέσεων σήμερα οφείλεται στο γεγονός ότι το Βερολίνο αισθάνεται ότι η Αγκυρα αθέτησε τη συμφωνία να ξεκινήσει διερευνητικές επαφές και ότι η συμπεριφορά της προς τον πρόεδρο Μακρόν και τη Γαλλία ενισχύει τα επιχειρήματα για μια πιο σκληρή αντιμετώπισή της από την Ευρωπαϊκή Ενωση, αναδεικνύει την αδυναμία της ελληνικής διπλωματίας.

Ο μεγάλος ασθενής είναι το κράτος μαζί με την οικονομία και το πολιτικό σύστημα όπου ο μετασχηματισμός του σε ένα σύγχρονο και λειτουργικό κράτος έτοιμο να διαχειριστεί τις συστημικές, οικονομικές και πολιτικές προκλήσεις του σήμερα και του αύριο καθυστερεί. Παραδείγματα προσπάθειας εκσυγχρονισμού υπάρχουν αλλά είναι ελλειμματικά. Η χώρα έχει επιτέλους Σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας αλλά δεν έχει Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας. Η Επιτροπή Πισσαρίδη με το σχέδιο της ανάκαμψης της ελληνικής οικονομίας και τους 15 άξονες προτεραιότητας δεν έχει πρόνοιες για το πώς η ανάπτυξη συνδέεται με τη διαμόρφωση μιας πιο σύγχρονης εξωτερικής πολιτικής. Η αντιμετώπιση της δύσκολης εξίσωσης της εν εξελίξει συστημικής αλλαγής απαιτεί σύγχρονα εργαλεία ανάλυσης και εφαρμογής που δεν εγκλωβίζουν τη χώρα και τη διπλωματία στην άμεση ενεργοποίηση και αντιμετώπιση της τουρκικής απειλής μόνο αλλά να προσδοκούν στην ενίσχυση της συμβολής της χώρας στα ευρύτερα δρώμενα εντός και εκτός της ΕΕ και στον υπόλοιπο κόσμο, στο μέτρο του εφικτού. Η θωράκιση της εξωτερικής δράσης της χώρας ταυτίζεται με τη θωράκιση των εσωτερικών θεσμών και της οικονομίας της και αντιστοίχως. Δηλαδή, υπάρχει επιτακτική ανάγκη ενθάρρυνσης αντισυμβατικής, δημιουργικής και επινοητικής αντίληψης και δράσης της εξωτερικής πολιτικής,  σε διαφορετική περίπτωση η χώρα κινδυνεύει να παραμείνει εγκλωβισμένη στην άμεση αντιμετώπιση των προκλήσεων των γειτόνων της χωρίς να κατανοεί ότι οι συστημικές αλλαγές που βιώνουμε απαιτούν την άμεση συμβολή της Ελλάδας στην αντιμετώπισή τους.

Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Kadir Has της Κωνσταντινούπολης