«Ωστε είμαι φυλακισμένος;»

Ο νέος τόμος για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο (εκδ. Καπόν, αναμένεται από την ερχόμενη Δευτέρα), που υπογράφει ο αρθρογράφος των «ΝΕΩΝ» Μελέτης Μελετόπουλος, δεν είναι μόνο η βιογραφία ενός σημαντικού πολιτικού, αλλά παράλληλα και η βιογραφία μιας εποχής. Η διαδρομή αρχίζει από την Πάτρα της Belle Epoque, συνεχίζεται στη Χαϊδελβέργη των ποιητών και των φιλοσόφων, στην Ελλάδα του Εθνικού Διχασμού και του Μεσοπολέμου, των κινημάτων, της αβασίλευτης δημοκρατίας, της 4ης Αυγούστου, της Κατοχής και του Εμφυλίου, για να καταλήξει στην Αποστασία, στο πραξικόπημα του 1967 και στη Μεταπολίτευση. Ο Π. Κανελλόπουλος άρχισε την πολυκύμαντη σταδιοδρομία του ως καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αντιτάχθηκε στην παλινόρθωση της μοναρχίας το 1935, ίδρυσε το Ενωτικό Κόμμα για να υπερνικήσει τον Εθνικό Διχασμό, εξορίστηκε από το καθεστώς Μεταξά, πολέμησε στην Αλβανία, ίδρυσε δύο αντιστασιακές οργανώσεις στην Αθήνα της Κατοχής και τον Ιερό Λόχο ως υπουργός Στρατιωτικών στην Αίγυπτο, όπου βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του πυρός στη μάχη του Ελ Αλαμέιν. Κατά τον Εμφύλιο συντάχθηκε με την Κεντροδεξιά και μεταπολεμικά εξελίχθηκε σε κορυφαίο στέλεχος και αρχηγό της Δεξιάς. Το βιβλίο βασίζεται σε πολυετή αρχειακή έρευνα και κοσμείται από σπάνιες ανέκδοτες φωτογραφίες. Αποσπάσματα του τόμου, που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου, δημοσιεύει σήμερα το «Β».

Βενιζέλος και Γούναρης

Στήν Χαϊδελβέργη, ο Κανελλόπουλος πληροφορήθηκε τήν εκτέλεση του Γούναρη ένα πρωϊνό πού πήγαινε στό πανεπιστήμιο. Ηταν 29 Νοεμβρίου του 1922. Αγόρασε μία εφημερίδα καί περπατώντας διάβασε γιά τήν εκτέλεση του Γούναρη. Έπαθε σόκ. Κατά σύμπτωση, εκείνη τήν ώρα διασταυρώθηκε μέ τόν δάσκαλό του της Φιλοσοφίας του Δικαίου Alexander Graf zu Dohna, πού κατευθυνόταν στό πανεπιστήμιο. Ο καθηγητής (γόνος αρχαίας γερμανικής φεουδαλικής οικογένειας πού κατά περίεργη σύμπτωση ήταν εγγονός Μαυροκορδάτου καί συγγενής εξ αγχιστείας του επίσης εκτελεσθέντος Μπαλτατζή) πήρε τόν Κανελλόπουλο στό σπίτι του, όπου τόν βοήθησε νά συνέλθει. Ο Κανελλόπουλος, αργότερα, κατώρθωσε μέ αξιοθαύμαστο τρόπο νά υπερβεί τήν οδύνη του, νά αποστασιοποιηθεί από τόν Εθνικό διχασμό καί νά καταλήξει σέ αντικειμενικά συμπεράσματα, παρά τήν αγάπη του καί τόν θαυμασμό του πρός τόν θείο του Δημήτριο Γούναρη. Είναι χαρακτηριστικό πώς περιγράφει τούς δύο αντίπαλους ηγέτες, τόν Βενιζέλο καί τόν Γούναρη: «Ήταν φυσικό νά γοητεύσει τόν νεαρό Τσάτσο η λάμψη των ματιών του Βενιζέλου -ματιών αεικίνητων, όπως ήταν αεικίνητος καί ο νους του-, τό λυγερό του κορμί, τό χορευτικό του βάδισμα, χαρακτηριστικώτατα κρητικό, τό περίφημο χαμόγελό του. Εμένα μέ είχε βαθειά εντυπωσιάσει η ασκητική, αλλά καί πολύ γλυκειά, μορφή του Δημητρίου Γούναρη, τό αργό καί βαρύ βάδισμά του, πού -όταν πλησίαζε στό σπίτι μας (στήν πλατεία Αγίου Γεωργίου, στήν Πάτρα)- μου ήταν τόσο γνώριμο, ώστε μ’ έκανε νά σκιρτώ από αγαλλίαση, τό φυσικό καί ηθικό του ανάστημα, η ωραία καί βαθειά φωνή του». Ο Κανελλόπουλος είχε αναλύσει καί κατανοήσει ακριβώς τί είχε συμβεί μέ τόν Γούναρη. Ο Γούναρης, γράφει, είχε ριζικά διαφορετική ιδιοσυγκρασία από αυτήν του Βενιζέλου. Τό 1909 αντέδρασε ηθικά στόν Στρατιωτικό Σύνδεσμο καί στούς ελιγμούς του Βενιζέλου. Καθώς ήταν άκαμπτος στίς πεποιθήσεις του, δέν προσαρμόστηκε στήν ροή των γεγονότων. Τό 1909-10 προτίμησε νά μείνει μόνος. Όμως ο Εθνικός Διχασμός του 1915 τόν απέσπασε από τήν λαμπρή μόνωσή του καί τόν έρριξε στήν μία από τίς αντίθετες όχθες του βίαιου ιστορικού χειμάρρου· «καί τόν έκαμε κύριο ηγέτη ενός πλήθους, πού στό βάθος δέν τόν κατανοούσε».

Η σύλληψη της χούντας

Διασχίζουν τήν ήδη στρατοκρατούμενη Αθήνα και φθάνουν στό Πεντάγωνο, όπου είναι συγκεντρωμένο πλήθος επαναστατημένων αξιωματικών σέ έξαλλη κατάσταση. Τόν οδηγούν στόν προθάλαμο ενός γραφείου, όπου ο Κανελλόπουλος συναντά τόν επίσης συλληφθέντα υπαρχηγό του ΓΕΣ Διονύσιο Αρμπούζη. Ο Κανελλόπουλος λέει στούς λοχαγούς πού τούς κρατούν ότι είναι ντροπή νά συλλαμβάνουν έναν πολεμιστή σάν τόν Αρμπούζη, ενώ οι ίδιοι δέν είχαν ακόμα τήν ευκαιρία νά πολεμήσουν. Ένας απάντησε ότι είχε πολεμήσει στήν Κορέα. Σκηνές πού θά ήταν σουρεαλιστικές, αν δέν ήταν τραγικές. Εκείνη τήν ώρα εισέρχεται ένας ταξίαρχος, εκ των πρωταγωνιστών του πραξικοπήματος, καί ανακοινώνει μέ εμφανές τράκ στόν Κανελλόπουλο ότι: «Αι Ένοπλαι Δυνάμεις υπεχρεώθησαν νά κινηθούν διά νά προστατεύσουν τό πολίτευμα καί τόν Βασιλέα» κλπ. Ο Κανελλόπουλος τόν ακούει καθιστός. Εν συνεχεία ο ταξίαρχος συστήνεται ως Στυλιανός Παττακός. Ο Κανελλόπουλος τόν ρωτά: «Ώστε είμαι φυλακισμένος; Είμαι υπό κράτησιν;». Ο Παττακός ψελλίζει: «Όπως λέτε, κ. Πρόεδρε». Ο Κανελλόπουλος σηκώνεται, κατευθύνεται πρός τήν εξώπορτα γιά νά πάει εκεί όπου θά τόν κρατήσουν, καί λέει στόν Παττακό δείχνοντας τόν Αρμπούζη: «Αυτό πού κάνετε εσείς εις τόν στρατηγόν, θά τό κάνουν κάποια μέρα τούτοι εδώ, οι λοχαγοί, σέ σας». Όπως πάντα, προβλέπει σωστά… Τό μεσημέρι τόν οδήγησαν στόν Κωνσταντίνο. Ο Κανελλόπουλος είχε δει από τό παράθυρο τόν βασιλιά να φτάνει στό Πεντάγωνο καί διάφοροι αξιωματικοί νά τόν χειροκροτούν θεατρικά καί κατ’ εντολήν. Επίσης είχε ακούσει από ένα ραδιοφωνάκι πού του είχε φέρει κρυφά ένας στρατηγός, ότι στίς 5 τά χαράματα ο βασιλιάς είχε υπογράψει τήν αναστολή του Συντάγματος καί τήν κήρυξη του στρατιωτικού νόμου. Επρόκειτο όμως γιά παραπλανητικό ψεύδος. Στήν συνάντηση, ο βασιλιάς ρώτησε τόν Κανελλόπουλο ποιά είναι η γνώμη του. Αυτός του απάντησε: «Δύο λύσεις υπάρχουν: η μία λύσις είναι εκείνη πού θά μέ έχετε καί μένα συμπαραστάτην σας. Η λύσις αυτή είναι νά καλέσετε αμέσως εδώ εκείνους πού είναι επικεφαλής, νά τούς ζητήσετε νά συγκεντρωθούν εις τήν μεγάλην αίθουσαν τήν αμφιθεατρικήν… εις τό Πεντάγωνον καί από εκεί νά ζητήσετε από μέν τούς πρωταιτίους νά προχωρήσουν καί νά τεθούν εις τήν διάθεσίν σας, εις δέ τούς άλλους νά είπετε ότι τούς συγχωρείτε καί νά τούς είπετε νά πάνε εις τάς μονάδας των. Σέ αυτήν τήν περίπτωσιν θά είμαι πλάϊ σας καί θά ασκήσω τά καθήκοντα τά οποία έχω ως Πρωθυπουργός, μέχρι της στιγμής πού θά επιτύχω αυτό τό οποίον σας εισηγούμαι αυτήν τήν στιγμήν. Μετά βεβαίως θά παραιτηθώ, διότι επί των ημερών μου -αδιάφορον εάν ημουν μόνον δεκαεπτά ημέρες Πρωθυπουργός- εσημειώθη αυτό τό μέγα ατύχημα. Η άλλη λύσις, Μεγαλειότατε, είναι νά συμβιβασθείτε. Αλλά εις τήν περίπτωσιν αυτήν βεβαιωθείτε ότι δέν θά είσθε Βασιλεύς καί πάντως δέν θά είμαι καί εγώ κοντά σας». Ο βασιλιάς οδήγησε τόν Κανελλόπουλο στό παράθυρο, του έδειξε τήν έκρυθμη κατάσταση καί του εξέφρασε τόν φόβο του μήπως υπάρξει αιματοχυσία. Ο Κανελλόπουλος ανταπάντησε ότι αυτό πού πρότεινε είναι η μόνη λύση. Ο συμβιβασμός σημαίνει ότι «θά παύσετε καί σεις νά είσθε Βασιλεύς». Ο βασιλιάς όμως είχε ήδη αποφασίσει νά συμβιβαστεί. Είπε: «Σκέπτομαι νά αναθέσω τήν πρωθυπουργία στόν κ. Κόλλια». Ο Κανελλόπουλος του απάντησε: «Μεγαλειότατε, εφ’ όσον αποφασίσατε εκείνο πού αποφασίσατε, εγώ φεύγω».

Μελέτης Η. Μελετόπουλος
Παναγιώτης Κανελλόπουλος
Ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του
Εκδόσεις Καπόν, 752 σελίδες

Τιμή 30 ευρώ