Το διεθνές δίκαιο και οι θαλάσσιες διαφορές Ελλάδος – Τουρκίας

Η επανέναρξη του κύκλου διερευνητικών επαφών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας με σκοπό την οριοθέτηση των θαλασσίων συνόρων τους αποτελεί μια ευπρόσδεκτη εξέλιξη μετά τη θερινή αντιπαράθεση των δύο κρατών. Η χρήση διπλωματικών και όχι στρατιωτικών μεθόδων για τη διευθέτηση των διμερών διαφορών δεν αποτελεί μόνο θεμελιώδη αρχή του διεθνούς δικαίου αλλά και του κώδικα ευρωπαϊκών πολιτικών αξιών. Η διεξαγωγή συνομιλιών επιτρέπει την ίδρυση διαύλων επικοινωνίας που αποτρέπουν μονομερείς ενέργειες οι οποίες κλιμακώνουν τις διμερείς αντιπαραθέσεις και ενέχουν σοβαρούς κινδύνους. Τι διακρίνει όμως την επανέναρξη των διερευνητικών επαφών το 2020, τέσσερα έτη μετά τη διακοπή του κύκλου εξήντα διερευνητικών επαφών το 2016;

Η σημαντικότερη διαφορά είναι η υπογραφή των δύο συμφωνιών οριοθετήσεως Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) μεταξύ Ελλάδος και Ιταλίας, Ελλάδος και Αιγύπτου. Η απουσία οποιασδήποτε συμφωνίας της Ελλάδος με γειτονική της χώρα για την οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης επέτρεπε στην Τουρκία να εμφανίζει την Ελλάδα ως τη χώρα οι μαξιμαλιστικές απαιτήσεις της οποίας απέτρεπαν τη σύναψη συμφωνίας οριοθετήσεως με οποιαδήποτε από τις γειτονικές της χώρες και όχι μόνο με την Τουρκία. Οι πρόσφατες συμφωνίες της Ελλάδος με Ιταλία και Αίγυπτο επιβεβαίωσαν ότι η Ελλάς σέβεται το διεθνές δίκαιο της θάλασσας και είναι έτοιμη να δείξει την αναγκαία ευελιξία, όταν τούτο είναι αναγκαίο. Η απόφαση της Αιγύπτου να συνάψει συμφωνία μερικής οριοθετήσεως Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με την Ελλάδα και να μη συμπράξει στο τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν αποτελεί μόνον ένδειξη του πόσο κακές παραμένουν οι τουρκοαιγυπτιακές σχέσεις, αλλά και του δυναμισμού της ελληνικής διπλωματίας και της εμπεδώσεως των κανόνων του διεθνούς δικαίου για την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών στη Μεσόγειο.

Το διεθνές δίκαιο μέσω της Συμβάσεως των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) αλλά και των σχετικών αποφάσεων του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ) παρέχει ένα ευέλικτο πλαίσιο για τη διευθέτηση των ελληνοτουρκικών διαφορών. Τα σχετικά άρθρα της Συμβάσεως και οι αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης της 24ης Φεβρουαρίου 1982 σχετικά με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδος μεταξύ Λιβύης και Τυνησίας και της 3ης Ιουνίου 1985 σχετικά με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδος μεταξύ Λιβύης και Μάλτας υπογραμμίζουν τη χρήση περισσότερων του ενός κριτηρίων αλλά και την ιεράρχηση μεταξύ τους, ώστε το αποτέλεσμα να είναι δίκαιο και λειτουργικό για όλα τα μέρη και να προασπίζει τα θεμελιώδη τους συμφέροντα. Αν η Τουρκία θέλει να πείσει για τις ειλικρινείς της προθέσεις, δεν έχει παρά να υπογράψει και να κυρώσει τη Σύμβαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Μια τέτοια εξέλιξη θα διευκολύνει την εκπόνηση συνυποσχετικού, το οποίο θα προσδιορίσει τη διαφορά η οποία θα παραπεμφθεί προς επίλυση από τις δύο χώρες στο Διεθνές Δικαστήριο. Η πρόσφατη κρίση απέδειξε για άλλη μία φορά ότι το κόστος της μη επιλύσεως των διαφορών είναι κάθε άλλο παρά αμελητέο· εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για όλα τα μέρη και την περιοχή εν γένει και στερεί σοβαρές ευκαιρίες οικονομικής συνεργασίας.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)