Πώς τρελαθήκαμε

Η αμερικανική και ευρωπαϊκή αριστερά αποτροπιάζεται μπροστά στο ενδεχόμενο επανεκλογής του Ντόναλντ Τραμπ. Αλλά αυτή τον έφερε στην εξουσία κι αυτή θα τον ξαναφέρει. Η παραφροσύνη της cancel culture -κατά την οποία όποιος δεν είναι όπως τον θέλουν οι μειονότητες σβήνεται από τον κύκλο του Καλού- ενισχύει κόμματα και προσωπικότητες, που ίσως κυμαίνονται από μέτρια έως γελοία, πλην όμως έχουν το πλεονέκτημα ότι υπερασπίζονται την ελευθερία του λόγου και την ελευθερία γενικά. Ο Τραμπ είναι βεβαίως η γελοιογραφική απεικόνιση της αντίδρασης στην cancel culture, ελλείψει άλλης, σοβαρότερης και πιο αξιόπιστης: έτσι κι αλλιώς, η αριστερά έχει αναθέσει όλα τα μείζονα προβλήματα στα χέρια της ακροδεξιάς, σε βαθμό που η ακροδεξιά -σχετικά νομιμόφρων ή τρελή για δέσιμο- να έχει δίκιο στα σημεία. Ντροπή μας, νομίζω.

Σε έναν κόσμο όπου εξτρεμιστικές ομάδες καίνε βιβλία με τον Χάρι Πότερ γιατί η συγγραφέας του θεωρήθηκε, μέσω μιας διεστραμμένης σειράς συλλογισμών, «τρανσφοβική», πρέπει να σκεφτούμε τι μας συμβαίνει κι αν αυτό που μας συμβαίνει θα το πληρώσουμε με εμφυλίους πολέμους, εικονικούς ή πραγματικούς, ή θα περιοριστούμε στην ανάδειξη όλο και πιο αλλόκοτων ηγεσιών. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται τα διακυβεύματα της εποχής του: είναι ομφαλοσκοπικός· αργεί να ωριμάσει ή δεν ωριμάζει ποτέ· σκοπός του δεν είναι να μάθει αλλά κάνει μάθημα στους άλλους -μάθημα που δεν στηρίζεται σε γνώση, αλλά σε μια βαλτώδη μετριότητα, στην πλημμελή και στρεβλή πρόσληψη θρυμματισμένων πληροφοριών και ιδεολογίας.

Τον περασμένο Ιούλιο, 150 διανοούμενοι δημοσίευσαν ένα κείμενο στο περιοδικό Harper’s καταγγέλλοντας τη μισαλλοδοξία των αυτόκλητων μειονοτήτων που δεν ανέχονται παρά το δικό τους γέλιο. Αυτή η αμερικανική cult των μειονοτήτων έχει βεβαίως ξεσπάσει στις ευρωπαϊκές ακτές εδώ και δεκαετίες, με ιδεολογίες πολυπολιτισμικότητας και πολιτικής ορθότητας· αλλά το πράγμα διογκώνεται μέρα με τη μέρα και παίρνει διαστάσεις τερατώδους φάρσας. Το κίνημα ζητάει να αφαιρεθούν από τον δημόσιο χώρο αγάλματα (π.χ. του Ναπολέοντα), να μετονομαστούν δρόμοι που μνημονεύουν βασιλιάδες και στρατιωτικούς του παρελθόντος, να επανεξεταστούν κλασικά έργα προκειμένου να αποκαλυφθεί η μισογυνία, η ομοφοβία και ο ρατσισμός τους – υπό αυτή την έννοια, ο Αριστοτέλης κινδυνεύει περισσότερο από τον Πλάτωνα, πλην όμως τον Πλάτωνα τον περιμένουμε στη γωνία με κακεντρεχές μάτι διότι οραματιζόταν μια μάλλον αυταρχική Πολιτεία. Όχι ότι οι κινηματίες έχουν την παραμικρή ιδέα από τα κλασικά κείμενα – αλλά, κάτι έχει πάρει το κουφό τους αυτί.

Η ηθικολογία χαρακτηρίζει όλα τα αριστερά ΜΜΕ, τουτέστιν σχεδόν όλα τα ΜΜΕ. Μας κουνάνε το δάχτυλο και μας απειλούν με τιμωρίες: γι’ αυτό οξύνεται το φαινόμενο της αυτολογοκρισίας, των ίσων αποστάσεων, του ναι μεν αλλά, από φόβο μήπως θιγεί κάποιο άτομο ή ομάδα. Εκτυλίσσεται σταυροφορία για να αλλάξει όχι μόνον ο τρόπος με τον οποίον εκφράζονται οι άνθρωποι, αλλά με τον οποίον σκέφτονται: η σταυροφορία περιλαμβάνει μια μορφή εγκεφαλικής χειρουργικής, ποινικοποίησης και αστυνόμευσης, κοντολογίς άσκηση εξουσίας με σφυροκόπημα στο κεφάλι.

Ο πολιτιστικός πόλεμος στις ΗΠΑ επιδεινώνεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά δεν οφείλεται σε αυτά. Οφείλεται στις τεράστιες εκπαιδευτικές ανισότητες, στο μεγάλο μέγεθος και την ανομοιογένεια της χώρας, καθώς και στην ίδια της την καταγωγή ως μωσαϊκό γλωσσών και πολιτισμών. Ο Ντόναλντ Τραμπ αντιπροσωπεύει τον άξεστο Αμερικανό χωρίς ηθικές αναστολές που δεν διστάζει να προβάλει τα «προνόμια των λευκών» -μια ξεχασμένη διεκδίκηση- και να εκφράσει αναίσχυντα κοινωνικό μίσος: το πρόβλημα είναι πως η άλλη πλευρά, η τάχα πλευρά του Καλού, κάνει ακριβώς το ίδιο. Τι φταίει που οι γενιές μετά το 1980, οι  Μillennials, έγιναν μαμμόθρεφτα που τραυματίζονται ψυχικά αν ο κόσμος δεν πηγαίνει με τα νερά τους; Πιθανώς ευθύνεται η υπερπροστατευτική παιδαγωγική, η τοποθέτηση των παιδιών σε θέση πρίγκιπα, η καλλιέργεια υπερβολικών προσδοκιών· προπάντων όμως, ευθύνεται η ανάδυση μιας παλιάς πολιτικής κουλτούρας: του ηθικού πανικού που κάνει τον κακιασμένο γέρο να κραδαίνει τη μαγκούρα του και τον πληροφοριοδότη να δείχνει με το αζημίωτο τους δήθεν ενόχους. Η καταγγελία, οι εκκαθαρίσεις, το κάρφωμα στην εξουσία ή στο μαινόμενο πλήθος είναι συνήθεις πρακτικές στην ιστορία – αλλάζουν μονάχα οι εχθροί και οι μέθοδοι· ο στόχος παραμένει η εκμηδένιση του άλλου, είτε πρόκειται για ιστορικό πρόσωπο, είτε για ζώντα πολίτη.

Αν συνεχίσουμε έτσι, μαζί με τις επετείους μνήμης που είναι στην πραγματικότητα επέτειοι μίσους, θα θεσπίσουμε, εκτός από ένα είδος damnatio memoriae, μια μέρα του χρόνου όπου θα καταριόμαστε κάποιον. Να καείς στην κόλαση. Στη Σοβιετική Ένωση, έσβηναν από τις φωτογραφίες τα πρόσωπα που έπεφταν σε δυσμένεια και εκτελούσαν τους προδότες, τους αντιφρονούντες και γενικά όποιους δεν ήσαν αρεστοί. Σήμερα δεν συμβαίνουν εκτελέσεις, συμβαίνουν δημόσιοι εξευτελισμοί, συκοφαντίες, δολοφονίες χαρακτήρων: μικρό το κακό όταν οι άνθρωποι μπορούν να διατηρήσουν την εργασία τους, αλλά δεν μπορούν όλοι. Καθημερινά πολλοί από όσους τολμούν να αντισταθούν στον οδοστρωτήρα της cancel culture χάνουν τη δουλειά τους – και τη φήμη τους, αν έχει κι αυτό κάποια σημασία.

Ντόναλντ Τραμπ, Μαρίν Λεπέν, Μπόρις Τζόνσον: δεν είναι ίδιοι μεταξύ τους αλλά τους ενώνει η αντίθεση στον παραλογισμό και στη βλακεία της cancel culture, πράγμα που τους προσδίδει, ψευδώς, δίκιο. Όταν ο οικολόγος δήμαρχος του Μπορντό ανακοινώνει το τέλος των χριστουγεννιάτικων δέντρων παρουσιάζει τους οικολόγους σαν ηλιθίους που δεν αντιλαμβάνονται την παράδοση και τη χαρά των Χριστουγέννων· ταυτοχρόνως, ωθεί το κοινό σε μη οικολογικές θέσεις· τους απομακρύνει από ζητήματα που πρέπει να σκεφτούν. Επιπλέον, δημιουργεί υποψίες: μήπως θέλει να καταργήσει τα σύμβολα των Χριστουγέννων για να μη θίγονται οι μουσουλμάνοι; Και ούτω καθεξής. Αν λοιπόν, το Δημοκρατικό Κόμμα στις ΗΠΑ, η REM του Εμμανουέλ Μακρόν και οι Βρετανοί Φιλελεύθεροι (για τους Εργατικούς δεν έχω ελπίδες) συνεχίσουν να αγκαλιάζουν τα εκδικητικά και διχαστικά κινήματα, ας ετοιμαστούμε για τις πιο τρελές ηγεσίες των τελευταίων εκατό χρόνων.