Μια δεκάρα για τη σκέψη σου

Αλλα μου λεν τα μάτια σου / και άλλα η καρδιά σου

άλλα μου λεν τα χάδια σου / και άλλα τα φιλιά σου

ΑΛΛΑ ΜΟΥ ΛΕΝ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΣΟΥ ΣΤΙΧΟΙ: Κώστας Μάνεσης (1959)

Το θρυλικό τραγούδι, που πρώτη ερμήνευσε η Πόλυ Πάνου πριν από έξι δεκαετίες, δεν εκφράζει μονάχα το παράπονο κάθε ερωτευμένης ψυχής για την παραπλανητική τακτική του σώματος, όταν αποφασίζει ο εραστής να ξεγελάσει την ερωμένη του (και τούμπαλιν). Πρωτίστως αποτυπώνει την προαιώνια δυσφορία του ανθρώπινου γένους που, παρότι ήταν το μοναδικό είδος πάνω στον πλανήτη που ανέπτυξε μια ανεπανάληπτη μέθοδο επικοινωνίας – η γλώσσα -, κατάφερε παράλληλα να χρησιμοποιήσει την ίδια ακριβώς μέθοδο προκειμένου να ορθώσει αξεπέραστα εμπόδια στην επικοινωνία και να κρατήσει μέχρι σήμερα κλειδαμπαρωμένο και απόρθητο το τελευταίο οχυρό ατομικότητας: τη σκέψη.

Διαχρονικά ο άνθρωπος δεν δίστασε να δοκιμάσει την εκάστοτε πρόσφορη πρακτική ώστε να ξετρυπώσει τη σκέψη του συνανθρώπου του από την κρυψώνα της: τα βασανιστήρια, τους ανιχνευτές ψεύδους, τα χημικά ναρκωτικά… Κάθε πρακτική είχε και την αχίλλειό της πτέρνα. Με τα βασανιστήρια, αργά ή γρήγορα, άκουγες αυτό που ήθελες να ακούσεις – κανένας όμως δεν ήταν σε θέση να σου εγγυηθεί ότι η φωνή της οδύνης ταυτιζόταν με τη φωνή της αλήθειας. Τους ανιχνευτές ψεύδους, εξάλλου, κάποιος μπορούσε να εκπαιδευτεί για να τους εξαπατήσει, ιδίως αν ήταν φτιαγμένος από γαϊδουρινή ζύμη, είχε συνείδηση ταραμοσαλάτας και δεν συνόδευε τα ψέματά του με αρρυθμία στους καρδιακούς παλμούς, υψηλή πίεση ή έντονη εφίδρωση. Τέλος, τα χημικά ναρκωτικά είχαν το μειονέκτημα πως, ναι μεν έλυναν τη γλώσσα σου, αλλά απελευθέρωναν ταυτόχρονα γεγονότα και φαντασιώσεις, σαν να λέμε, αρπακτικά και ξωτικά ξαμολημένα από το ίδιο σκοτεινό δάσος· ό,τι έπρεπε για να κάνεις τα νεύρα του ανακριτή σου τσατάλια.

Διόλου δεν αποκλείεται όλα τα παραπάνω να είναι περσινά ξινά σταφύλια· να μην απέχουμε παρά λίγα χρόνια από τη στιγμή που με μόνη την ενεργοποίηση της σκέψης μας, όχι μονάχα θα ανάβουμε τον θερμοσίφωνα ή τον φούρνο μικροκυμάτων, αλλά και θα καθιστούμε σαφές στην/στον σύντροφό μας ποια είναι πραγματικά η γνώμη μας για τις καλλιτεχνικές του ανησυχίες· χωρίς διαμεσολάβηση πληκτρολογίου, χωρίς αναγνώριση δακτυλικών αποτυπωμάτων, ίριδας ή φωνής, έτσι όμορφα κι απλά, από τη δική μου σκέψη στη δική σου. Τουλάχιστον αυτόν τον «γενναίο νέο κόσμο» μάς υπόσχονται μια σειρά από επιστήμες που αλληλοσυμπληρώνονται και λειτουργούν ήδη ως συγκοινωνούντα δοχεία: η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η νανοτεχνολογία… Ωστόσο, μέχρις ότου φτάσουμε εκεί – και όσοι από εμάς προλάβουν να φτάσουν – ας παρηγορηθούμε με το μοναδικό διαθέσιμο υποκατάστατο: τη λογοτεχνία.

«Η λογοτεχνία μάς ελευθερώνει από τα δεσμά της εξωτερικής εμφάνισης. Στην οθόνη ο ήρωας είναι υποχρεωμένος να “κουβαλά” διαρκώς το σώμα του. Εξίσου υποχρεωμένος είναι και ο θεατής να μοιράζεται αυτό το -συχνά ενοχλητικό, συχνά δυσάρεστο – φορτίο. Ο ήρωας του βιβλίου δεν μας βαραίνει το ίδιο. Με το παρουσιαστικό του θ’ ασχοληθούμε μία και μόνη φορά, στην αρχή συνήθως της αφήγησης. Επειτα θα το αφήσουμε παράμερα, θα το λησμονήσουμε, εκτός κι αν η πλοκή το επαναφέρει. Εάν ο συγγραφέας είναι προνοητικός και φειδωλός, θα μας ανακοινώσει μονάχα τα χαρακτηριστικά που θα διαδραματίσουν ρόλο παρακάτω. Η μύτη του Σιρανό μάς φθάνει και μας περισσεύει. Η λαιμαργία του Γαργαντούα. Το βροντώδες γέλιο του Φάλσταφ. Κανένα θεληματικό πιγούνι, κανένα ευρύ στέρνο και καμιά λυγερή μεσούλα δεν πρόκειται να μας αποπροσανατολίσει, αν δεν υπάρχει λόγος σοβαρός. Εντούτοις κι αυτά, τα ψιχία της εμφάνισης, οφείλουμε να τα παραβλέψουμε, μόλις πάρει μπρος για τα καλά η αφηγηματική ατμομηχανή […] Δεν φοβάμαι την κυριαρχία της εικόνας, παρά μόνον εάν η λογοτεχνία, από εγκληματική της αμέλεια ή ραθυμία, συρθεί και παίξει στο γήπεδο της εικόνας, με τους κανόνες της εικόνας και με διαιτητές μίσθαρνα όργανα της εικόνας. Η λογοτεχνία οφείλει να φέρει το παιχνίδι στο δικό της γήπεδο. Να εισχωρήσει με το αφηγηματικό της γεωτρύπανο στον μόνο χώρο όπου η εικόνα δεν θα καταφέρει ποτέ να εισχωρήσει. Στον χώρο του αοράτου. Στον χώρο της συνείδησης».

Κάτι τέτοια έλεγα, μεταξύ πολλών άλλων, στον φίλο μου Γιάννη Μπασκόζο, πριν από είκοσι πέντε καλοκαίρια, κι εκείνος μετέφερε την απομαγνητοφωνημένη τους απόδοση στο αλήστου μνήμης «Διαβάζω» (τεύχος αρ. 353, Ιούνιος 1995). Εξυπακούεται ότι μιλούσα με την έπαρση της άγνοιας, βέβαιος ότι η λογοτεχνία θα υπερέχει πάντοτε του κινηματογράφου – της εικόνας, γενικότερα – ως πιο αφηρημένη μορφή τέχνης (ένα σκαλοπάτι πιο κάτω από τη μουσική) και δίχως να περνάει ούτε καν σαν σκιά πιθανότητας από το μυαλό μου πως το «κακό» που δεν θα κάνει στη λογοτεχνία ο κινηματογράφος, θα το ‘βρει από τις… νευροεπιστήμες. Και όμως. Ακόμη και σήμερα, πολύ περισσότερο υποψιασμένος από εκείνον τον 35χρονο αλαζόνα πεζογράφο, δεν παύω να ζηλεύω όσους βρίσκουν τον χρόνο και τη διάθεση να βυθίζονται στον κόσμο ενός μυθιστορήματος και να μοιράζονται την εμπειρία μιας άλλης – έστω και πλαστής, έστω κι επινοημένης – συνείδησης. Οπως λέει και η – αγγλικής μάλλον προέλευσης – παροιμία: θα έδινα μια δεκάρα για τη σκέψη τους. Τι σκέφτονται διαβάζοντας και, ουσιαστικά, παραβιάζοντας το έσχατο άσυλο: τη σκέψη ενός άλλου.

Ορισμένοι συγγραφείς – όπως ο Χένρι Τζέιμς, βιρτουόζος στην τεχνική του – ακολουθούν τη συνείδηση και περιορίζονται αυστηρά στην οπτική του κεντρικού τους ήρωα, δίχως να δανείζονται υποχρεωτικά και τη φωνή του· έτσι, ενώ γράφουν σε τρίτο πρόσωπο, δίνουν την εντύπωση ότι μιλούν σε πρώτο. Αλλοι – όπως ο Γκράχαμ Γκριν – ολοκληρώνουν την ψευδαίσθηση ενστερνιζόμενοι στην αφήγησή τους το πρώτο πρόσωπο. Ειδικά στο αριστούργημά του, το «Τέλος μιας σχέσης» (Μεταίχμιο, 2009), που ο Γκριν έγραψε το 1955 κι έτυχε να ξαναδιαβάσω φέτος το καλοκαίρι, αυτό το βασανιστικό και ηδονιστικό μαζί «τρυπάνι στη σκέψη του άλλου» δεν σταματάει στιγμή να σε στοιχειώνει. Ο κεντρικός του ήρωας έχει ερωτικό δεσμό με μια παντρεμένη και διαρκώς ταλανίζεται, όχι μόνο από την απουσία της, αλλά και από την υποχρεωτική συγκατοίκηση με τον σύζυγό της, καθώς και με τους «αυτοματισμούς» της δικής της συμπεριφοράς στον εξωσυζυγικό της δεσμό: δεν μπορεί, λόγου χάριν, να μη συνυπολογίσει ότι τα κρεμμύδια που «απενοχοποιημένα» θα μοιραστεί με τον εραστή της θα τα μυρίσει ο σύζυγός της, κατά τον συγκαταβατικό ασπασμό της επιστροφής της στη συζυγική εστία. Αναρίθμητες ανάλογες αφηγηματικές πινελιές – ο Διάβολος στις λεπτομέρειες – με οδηγούσαν συνειρμικά στο τραγούδι της Πόλυς Πάνου.