Θα τα καταφέρει η πολιτική;

Τα μεγάλα προβλήματα του κράτους είναι γνωστά και ευλόγως τα προσεγγίζει η (παραγγελθείσα από την κυβέρνηση) Εκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη, η οποία επισημαίνει διαρθρωτικά προβλήματα και προτείνει κατευθύνσεις προς την ανάπτυξη. Η δημόσια διοίκηση και η αυτοδιοίκηση, η δικαιοσύνη, το φορολογικό σύστημα, το ρυθμιστικό πλαίσιο της αγοράς εργασίας, η εκπαίδευση, το σύστημα υγείας, η κοινωνική ασφάλιση είναι οι βασικότερες από αυτές τις κατευθύνσεις, με τις οποίες σε γενικές γραμμές συμφωνεί και το Παρατηρητήριο του Κύκλου Ιδεών, που εξέδωσε την πρώτη κριτική του προσέγγιση στην Εκθεση Πισσαρίδη.

Πώς να μη συμφωνήσει κανείς σε ένα εύλογο πλαίσιο κατεύθυνσης; Ενα πλαίσιο το οποίο, σε γενικές γραμμές, ασπάζονται και όσοι στο παρελθόν έχουν προτείνει εξορθολογισμό του ελληνικού κράτους – ανάμεσά τους, ο σπουδαίος οικονομολόγος και συχνά υπουργός Κυριάκος Βαρβαρέσος (η «Εκθεση επί του οικονομικού προβλήματος της Ελλάδος», που συνέταξε το 1951, εξακολουθεί να είναι κείμενο αναφοράς) και ο Γιάννης Σπράος.

Το Παρατηρητήριο του Κύκλου σε γενικές γραμμές συμφωνεί με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής Πισσαρίδη. Από τα συμφραζόμενα προκύπτει μια κριτική διάθεση. Το Παρατηρητήριο, ωστόσο, δεν μπαίνει σε λεπτομέρειες διότι η Εκθεση Πισσαρίδη αυτοπροσδιορίζεται ως ενδιάμεση. Οντως, πολλές επιμέρους επεξεργασίες γίνονται τώρα και θα προστεθούν στο τελικό κείμενο το φθινόπωρο. Μένουν, λοιπόν, ελάχιστα πράγματα ως διορθωτικές παρατηρήσεις, ουσιαστικά τα εξής τρία:

1. Η Εκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη δεν αναφέρεται με λεπτομέρειες στο δημοσιονομικό πρόβλημα: τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους, τους στόχους του πρωτογενούς πλεονάσματος και του δημοσιονομικού πλεονάσματος – ή ελλείμματος. Οταν επανέλθει η κρατική υποχρέωση τήρησης του Συμφώνου Σταθερότητας, όταν δηλαδή λήξει η περίοδος εξαίρεσης που εξασφαλίστηκε για να αντέξει η οικονομία τις συνέπειες της πανδημίας του κορωνοϊού, η χώρα πρέπει να είναι έτοιμη να αντεπεξέλθει στις αυξημένες υποχρεώσεις που έχει αναλάβει μετά το τρίτο Μνημόνιο.

2. Η Εκθεση Πισσαρίδη υποτιμά την έκτακτη κατάσταση της πανδημίας, η οποία και έκανε επιτακτική τη δημιουργία του ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης. Χρειάζεται, λέει το Παρατηρητήριο του Κύκλου, να ληφθεί υπόψη η κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας λόγω της κρίσης της πανδημίας – ιδίως μετά την εκτίμηση ότι θα κλείσουν τουλάχιστον 50.000 μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

3. Επισημαίνεται, επίσης, η ανάγκη να ληφθεί υπόψη ο χρόνος: η πρώτη εκταμίευση αναμένεται στο τέλος του 2021, έως τότε η ελληνική οικονομία δεν πρέπει να παλινωδεί ενώ, ταυτόχρονα, το επιτελικό κράτος πρέπει να καταρτίζει επιτελικό σχέδιο (ως τα τέλη Απριλίου 2021), «τα προγράμματα πρέπει να έχουν συμβασιοποιηθεί στο σύνολό τους μέχρι το 2023 και οι πληρωμές να έχουν συντελεστεί μέχρι το τέλος του 2023».

Οπως προκύπτει και από τις παρατηρήσεις πολιτικής που κάνει το Παρατηρητήριο του Κύκλου, το ζήτημα δεν είναι η ανάλυση των προβλημάτων. Το ζήτημα είναι η εφαρμογή τους – οι πολιτικές αποφάσεις, οι μηχανισμοί υλοποίησής τους, ο συντονισμός και η πίστη στα μέτρα. Τα Μνημόνια που υπογράψαμε, π.χ., τα νιώσαμε σαν καταναγκασμό, κάναμε ό,τι μπορούσαμε για να τα υπονομεύσουμε.

Για τη σχέση τεχνοκρατικού σχεδιασμού και πολιτικής, ο Βαρβαρέσος έλεγε ότι σε χώρες όπως η Ελλάδα «οι ηγεσίες θεωρούσαν συχνά την εξωτερική βοήθεια και τον δανεισμό ως μέσο για να παρακάμψουν τα εσωτερικά τους προβλήματα» (βλ. Ανδρέας Κακριδής, «Κυριάκος Βαρβαρέσος. Η βιογραφία ως οικονομική ιστορία», Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα, 2017). Μπορεί, στη δεδομένη συγκυρία, η διακυβέρνηση Μητσοτάκη να τον διαψεύσει;