«Η Ελλάδα είναι μοναδική – κυρίως οι άνθρωποί της»

Οποιον έλληνα καλλιτέχνη και να σκεφτεί κανείς που έχει σταδιοδρομήσει στο εξωτερικό, αποκλείεται να μην τον θυμηθεί να πατάει με το ένα του πόδι στην Ελλάδα. Το λέει σχεδόν απερίφραστα ο συνθέτης Μίνως Μάτσας όταν αποφαίνεται πως «η χώρα αυτή όσο και αν γκρινιάζουμε, είναι μοναδική – κυρίως οι άνθρωποί της», δικαιολογώντας ταυτόχρονα και τη δική του επιστροφή έπειτα από δεκαπέντε χρόνια δημιουργικής καλλιτεχνικά παραμονής στην Αμερική. Και ίσως η συναυλία του, στις 10 Σεπτεμβρίου, στον μαγικό χώρο της Ρωμαϊκής Αγοράς, υπό τον τίτλο το στίχο του Τάσου Λειβαδίτη «Ο κόσμος μόνο όταν τον μοιράζεσαι υπάρχει», με επτά σολίστ μουσικούς, την Ελεωνόρα Ζουγανέλη, τον Κώστα Τριανταφυλλίδη, και τον ίδιο τον Μίνω Μάτσα στο πιάνο, όπου θα ακουστούν τα ωραιότερά του τραγούδια, να αποτελεί την πιο συγκινητική επιβεβαίωση της επιστροφής στον γενέθλιο τόπο του.

Πώς αισθάνεστε ως επίγονος μιας πολυδύναμης ρίζας, όπως η οικογένειά σας, με την τεράστια συμβολή της στα μουσικά πράγματα του τόπου μας;

Πραγματικά προέρχομαι από μια οικογένεια που έχει σημαδέψει τα μουσικά πράγματα της Ελλάδας, ξεκινώντας από τον παππού μου και συνεχίζεται με τον πατέρα μου. Προσωπικά αποφάσισα να ακολουθήσω έναν διαφορετικό δρόμο, ως αντισυμβαλλόμενος ας πούμε. Μεγαλώνοντας μέσα στα στούντιο και βλέποντας όλα αυτά τα μυθικά πρόσωπα (τότε βέβαια για μένα δεν ήταν μυθικά, ήταν άνθρωποι της καθημερινότητάς μου) μ’ έκαναν ν’ αγαπήσω τη μουσική τόσο πολύ ώστε να μην μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου έξω από αυτήν. Μιλάω για ερμηνευτές, για συνθέτες, για στιχουργούς που δεν ήθελα απλά μεγαλώνοντας να συνδιαλέγομαι μαζί τους, αλλά να προσπαθήσω να γίνω ένας από αυτούς. Θα έλεγα ότι η έμπνευσή μου υπήρξαν αυτοί ακριβώς οι άνθρωποι. Στη Μεταπολίτευση ήμουνα πέντε – έξι χρόνων. Θυμάμαι τον πατέρα μου που μ’ έπαιρνε στο στούντιο και έβλεπα τον Μίκη Θεοδωράκη να διευθύνει. Για να πω την αλήθεια τον φοβόμουνα έτσι θεόρατος καθώς ήταν και διηύθυνε με τα μαύρα ρούχα. Οταν μάλιστα τύχαινε να κάνω αταξίες στο σπίτι κι άκουγα τη μητέρα μου να λέει «Πρόσεχε, έρχεται ο Μίκης να κουβεντιάσει με τον πατέρα σου», στεκόμουν αμέσως σούζα. Ή τον Μάνο Χατζιδάκι που τον θυμάμαι ενώ ήμουν παιδάκι στο στούντιο της Polysound ως μια παρουσία τόσο ζεστή – τελείως διαφορετική σε σχέση με εκείνη του Θεοδωράκη – που ήθελα να πάω και να τον αγκαλιάσω. Ελεγε συνεχώς αστεία και γελούσε, όπως γελούσαν κι όλοι οι άλλοι που ήταν κοντά του, μιλάμε για έναν πολύ γλυκό άνθρωπο. Σκεφτείτε λοιπόν να έχεις γύρω σου αυτούς τους ανθρώπους, ή τους τραγουδιστές, τη Χαρούλα Αλεξίου, τον Γιώργο Νταλάρα, τον Γιάννη Πάριο, τη Δήμητρα Γαλάνη και ν’ ακούς ταυτόχρονα τους μουσικούς να κουρντίζουν τα όργανά τους. Ερωτεύτηκα λοιπόν τη μουσική ομολογώντας πως μόνο αυτή υπάρχει και τίποτε άλλο. Επομένως την οικογένειά μου δεν την ένιωσα ποτέ ως βάρος, αλλά αντίθετα υπήρξε το έναυσμα για ν’ ακολουθήσω τον δρόμο της μουσικής από μια πλευρά απέναντι.

Απέναντι; Τι ακριβώς εννοείτε;

Θα σας εξηγήσω. Μην ξεχνάμε ότι ο παππούς μου υπήρξε κατά το ήμισυ επιχειρηματίας και κατά το ήμισυ καλλιτέχνης. Εχει γράψει τραγούδια, όπως το «Μινόρε της αυγής», «Ο Αντώνης ο βαρκάρης, ο σερέτης», «Είσαι εσύ ο άνθρωπός μου», «Μέσα στον οντά ενός πασά», ήταν δηλαδή ένας άνθρωπος μοιρασμένος. Εχει γράψει εκατοντάδες τραγούδια με ψευδώνυμο γιατί δεν ήθελε να συγχέονται οι ιδιότητές του. Εχουν γράψει από κοινού τραγούδια με τον Περιστέρη, χρησιμοποιώντας το όνομά του αναγραμματισμένο, δηλαδή «Τσάμας» ή με το όνομα της γιαγιάς μου, της γυναίκας του Μαργαρίτας, δηλαδή «Μαργαρίτα», ή με το όνομα της γραμματέως του της Παπαοικονόμου που είχε σώσει την οικογένειά του στην περίοδο της Κατοχής. Θέλω να πω ότι αν είχα ακολουθήσει τα χνάρια του παππού μου και του πατέρα μου, θα ήταν πιο δύσκολο για μένα να κάνω κάτι, αν λάβουμε μάλιστα υπόψη μας, ότι ο πατέρας μου απογείωσε τη δισκογραφία στην Ελλάδα.

Ποιο ήταν το αντικείμενο των σπουδών σας στην Αμερική;

Κατ’ αρχάς σπούδασα εδώ, στο Ωδείο, μ’ έναν εξαιρετικό δάσκαλο, τον Χρήστο Ζερμπίνο, έναν τεράστιο συνθέτη και σολίστ του ακορντεόν, είναι αυτός που έβαλε το ακορντεόν στην ορχήστρα. Εχουν γράψει διάσημοι συνθέτες έργα για τον ίδιο. Είχα την τύχη λοιπόν ενώ είχα ξεκινήσει κι έκανα κλασική κιθάρα από μικρός να αποφασίσω να κάνω θεωρητικά και να πάω στο Ωδείο όπου βρέθηκε αυτός ο άγιος άνθρωπος, ο Ζερμπίνος, που εξαιτίας του αγάπησα ακόμη πιο πολύ τη μουσική. Μου άνοιξε πόρτες και παράθυρα στη σύγχρονη μουσική και δεν ξέρω κατά πόσο αν δεν είχε υπάρξει αυτή η μαθητεία κοντά του θα είχε ακολουθήσει η Αμερική και πιο συγκεκριμένα η Σχολή Τζούλιαρντ. Στο μεταξύ στα 18 μου χρόνια μπήκα στη Νομική Σχολή της Αθήνας που την τελείωσα στα 22 και μάλιστα με καλό βαθμό, δηλαδή 8. Μια σχολή, η Τζούλιαρντ, που μάλλον απομυθοποιήθηκε στα μάτια μου γιατί έδειχνε έναν σνομπισμό για τη μουσική του κινηματογράφου και τη μουσική του θεάτρου. Παρ’ όλα αυτά στάθηκε αφορμή για μια περιπέτεια που κράτησε δεκαπέντε χρόνια, αν και στο μεταξύ από τα 22 μου χρόνια έγραφα και εξέδιδα τις μουσικές και τα τραγούδια μου. Στο Λος Αντζελες όπου μετακόμισα από τη Νέα Υόρκη λίγο αργότερα βρήκα ένα πολύ πολύ πρόσφορο έδαφος σε σχέση με τη μουσική στον κινηματογράφο που μ’ ενδιέφερε όσο τίποτε άλλο γιατί μόνον έτσι μπορούσα να σπάσω τη φόρμα του τραγουδιού και να γράψω για ορχήστρες μεγάλες. Αισθανόμουν την εικόνα όπως είναι ο κινηματογράφος και αφορά τον πολύ κόσμο να δίνει μια δίοδο στη μουσική μου. Βγαίνεις από μια κινηματογραφική ταινία και χωρίς να το έχεις καταλάβει η μουσική έχει μπει μέσα σου μ’ έναν πολύ ύπουλο τρόπο. Στην αρχή στο Λος Αντζελες ξεκίνησα γράφοντας μουσική για σπουδαστικές ταινίες και μετά για κάποιες ταινίες ανεξάρτητου κινηματογράφου. Κυρίως όμως εμπλουτίζοντας πάρα πολύ τις γνώσεις μου για μια βιομηχανία όπως αυτή του κινηματογράφου – ο όρος «βιομηχανία» όχι μόνον δεν έχει τίποτε το υποτιμητικό, αντίθετα υποδηλώνει μια δουλειά που γίνεται πάρα πολύ σοβαρά. Εμαθα πάρα πολλά πράγματα εκεί πέρα που δεν θα τα μάθαινα σε κανένα πανεπιστήμιο στον κόσμο. Εγραφα μουσική για ταινίες, για σύγχρονο χορό, γνώρισα μουσικούς, ορχήστρες. Επειτα όμως από δεκαπέντε χρόνια αποφάσισα να επιστρέψω στην Ελλάδα, γιατί αυτή η χώρα, όσο κι αν γκρινιάζουμε, είναι μοναδική – κυρίως οι άνθρωποί της.

Με τι είδους ακούσματα χρειάζεται να έχει μεγαλώσει κανείς για να τον συγκινήσει η μουσική σας;

Πάρα πολύ πονηρή ερώτηση. Ωστόσο απερίφραστα πιστεύω ότι η μουσική είναι μία, δεν μπορεί να την ξεχωρίσεις σε είδη. Μόνον συμβατικά μιλώντας θα έλεγα ότι υπάρχουν πολλά και διαφορετικά μεταξύ τους είδη μουσικής. Και το κάθε είδος μουσικής κάτι μου δίνει, ή μάλλον κάτι κλέβω από αυτό. Ετσι κι αλλιώς είμαστε όλοι μας αγωγοί, δηλαδή έχουμε όλοι μας τις επιρροές μας. Προσωπικά επειδή «γράφω» μουσική και για τον κινηματογράφο, και για το θέατρο, όπως επίσης κάνω και τραγούδια – δηλαδή χρησιμοποιώ διαφορετικές φόρμες γιατί μόνον έτσι δεν υπάρχει το περιθώριο να βαρεθώ – θα έλεγα ότι για να συγκινηθεί κανείς θα πρέπει να έχει μια ειλικρινή σχέση με τη μουσική γενικότερα και μια ειδική σχέση μ’ αυτό που αποκαλούμε «εικόνα». Επειδή ένα κομμάτι του εαυτού μου το έχω κρατήσει συνειδητά σε κατάσταση αθωότητας, που με βοηθάει κάθε φορά να βλέπω τα πράγματα από την αρχή, για να συγκινηθεί ο ακροατής με τη μουσική μου θα πρέπει να είναι ανοιχτός, με φαντασία. Επιμένω στη λέξη «ανοιχτός» γιατί οι περισσότεροι πηγαίνουμε οπουδήποτε έχοντας στο μυαλό μας τις δικές μας εμπειρίες, γεγονός ανασταλτικό προκειμένου να συγκινηθείς και να σε χειραγωγήσει η ίδια η μουσική. Αν είσαι ένας άνθρωπος «οχυρωμένος» δεν είναι μόνον τη μουσική που δεν μπορείς να απολαύσεις, είναι και ο κινηματογράφος και το θέατρο, οποιαδήποτε μορφή τέχνης.

Ο αλησμόνητος Μάνος Χατζιδάκις επαναλάμβανε συχνά ότι ο σημαντικός καλλιτέχνης κλέβει, ο μέτριος καλλιτέχνης αντιγράφει.

Συμφωνώ απόλυτα γιατί δεν υπάρχει παρθενογένεση. Το λέει άλλωστε και η λέξη «συνθέτης». Πως κάνεις τη σύνθεση των διαφορετικών στοιχείων και που είσαι αλλά και που εισπράττεις. Οφείλω να ομολογήσω ότι προσωπικά πολλές φορές η έμπνευσή μου είναι μουσικές που ακούω. Το θέμα είναι πώς τις φιλτράρεις και πώς τις μετουσιώνεις σε κάτι που είσαι εσύ. Μελετώντας το έργο του Χατζιδάκι, αναγνωρίζουμε «φράσεις» άλλων συνθετών αλλά αμέσως καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι αυτή η ουσία.

Τι θεωρείτε, σε σχέση με όσα έχετε δημιουργήσει ως σήμερα, ως σταθμό στην πορεία σας;

Σίγουρα τα πρώτα μου τραγούδια που τα τραγούδησε ο Γιώργος Νταλάρας. Προσωπικά ντρεπόμουνα να του τα παίξω αλλά του το «σφύριξε» ο Ακος Δασκαλόπουλος που είχε γράψει τους στίχους τους. Τον είχα φωνάξει κρυφά – τον Δασκαλόπουλο – και δουλεύαμε στο υπόγειο του πατρικού μου σπιτιού χωρίς να το ξέρει κανείς. Το είχα ζητήσει από την αρχή να μην πει σε κανέναν οτιδήποτε. Ξέρουμε όλοι μας ότι ο Δασκαλόπουλος έχει γράψει με τον Σταύρο Κουγιουμτζή μεγάλες επιτυχίες για τον Γιώργο Νταλάρα όπως «Πού ‘ναι τα χρόνια, ωραία χρόνια», «Χάντρα στο κομπολόι σου». Είχε γράψει πολλά τραγούδια με τον Μίμη Πλέσσα αλλά και με τον Μάνο Χατζιδάκι το «Μαγικό χαλί», τη μουσική που είχε γράψει για το «Τοπ Καπί» και είχε βάλει στίχους του ο Δασκαλόπουλος. Είχε όμως να γράψει δεκαπέντε χρόνια κι ενθουσιάστηκε όταν άκουσε τις μουσικές μου, ήταν μάλιστα ο πρώτος που μου είπε ότι «η μουσική σου γεννάει εικόνες». Επειδή όμως φοβόμουν ότι ενδέχεται αυτό που κάνω να μη θεωρηθεί σοβαρό, του είχα ζητήσει να γράψει στίχους για τη μουσική μου με την προϋπόθεση όμως να μην το πει σε κανέναν. Το είπε όμως στον Νταλάρα που όταν με είδε και με ρώτησε, σχεδόν το αρνήθηκα. Επέμεινε όμως και το αποτέλεσμα ήταν όταν έκανε έναν δίσκο με τον τίτλο «Καλώς τους», να βάλει μαζί με τα τραγούδια του Νικολόπουλου, των αδελφών Κατσιμίχα, του Ζήκα, και τα δικά μου. Μια άλλη πολύ συγκινητική στιγμή για μένα ήταν στο Lincoln Center στη Νέα Υόρκη, σ’ ένα κονσέρτο που έκαναν για ευρωπαίους συνθέτες. Είχαν συμπεριλάβει μια σουίτα από τη μουσική που είχε γράψει για μια βουβή ταινία (είχε γυριστεί το 1929) του Παμπστ μαζί με έργα του Νίνο Ρότα, του Αστορ Πιατσόλα, δηλαδή πολύ γνωστά έργα. Οπως και να το κάνουμε η ζεστή υποδοχή από ανθρώπους που ούτε τους γνωρίζεις ούτε σε γνωρίζουν είναι πάντα κάτι που σ’ εγκαρδιώνει. Οπως επίσης στην Αμερική, το 2004, έκανε ο Κώστας Γαβράς μια ταινία για τον Παρθενώνα. Στην πραγματικότητα είναι ένα free animation για την ιστορία της Ακρόπολης. Μια δεκαπεντάλεπτη ταινία με δική μου μουσική για ορχήστρα 120 ατόμων που παίχτηκε στη Μετροπόλιταν Οπερα κι εδώ ακούγεται στο Μουσείο της Ακρόπολης.

Στο θέατρο ποια θεωρείται τη σημαντικότερή σας δουλειά;

Δεν ξέρω αν είναι η σημαντικότερή μου δουλειά, αλλά δεν μπορώ να μην αναφέρω την πρώτη μου δουλειά στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, με την παράσταση των «Ορνίθων». Η πρόταση για να κάνω μουσική στους «Ορνιθες» μου έγινε από τον Σωτήρη Χατζάκη. Είπα αυθόρμητα «ναι», ταυτόχρονα όμως σκέφτηκα πώς θα ήταν δυνατόν να γράψω μουσική για ένα έργο που η ήδη γραμμένη από τον Μάνο Χατζιδάκι μουσική είναι μια μουσική που τη λατρεύω; Είναι αλήθεια ότι ο Χατζάκης με αποδέσμευσε από το λυρικό ύφος της μουσικής του Χατζιδάκι, είχε μια φελινική αντιμετώπιση των πουλιών, με ακροβάτες κ.ά. Τώρα δεν μπορώ να μην αναφέρω τη συνεργασία μου με τον Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη, που άλλωστε είναι ο κύριος υπεύθυνος για την ενασχόλησή μου με το θέατρο. Ενα ταξίδι μου από την Αμερική εδώ συνέπεσε με το «Φέστεν» που ανέβαζε ο Μαρκουλάκης. Εγραψα τη μουσική για το έργο αυτό και γλυκάθηκα πάρα πολύ, κυρίως γιατί ήρθα σ’ επαφή με τα κείμενα. Είναι κάτι τελείως διαφορετικό να διαβάζεις ένα κείμενο από το να δουλεύεις πάνω στο κείμενο αυτό γράφοντας μουσική. Οπως επίσης θεωρώ πολύ σημαντική δουλειά τη μουσική για τον «Οιδίποδα Τύραννο» που κάναμε πέρυσι επίσης με τον Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη. Μια τραγωδία που την αντιμετωπίσαμε μ’ έναν πολύ πρωτότυπο και σύγχρονο τρόπο. Τι να πει κανείς για τα αρχαία κείμενα; Είμαστε πολύ τυχεροί που τα μελετάμε σχεδόν στο πρωτότυπο. Ακόμη και αν αγνοούμε τα αρχαία, είμαστε τόσο κοντά σ’ αυτά τα κείμενα.