Μια θητεία στο τραγικό είδος

Η μεγάλη ελληνίδα τραγωδός Ασπασία Παπαθανασίου, που έφυγε από τη ζωή τον περασμένο μήνα πλήρης ημερών, μετά την αυτοεξορία της στο Λονδίνο, λόγω της δικτατορίας, όταν επανήλθε, τόλμησε δύο καλλιτεχνικές δράσεις πρωτόφαντες για τη χώρα μας και την εποχή μας. Ιδρυσε το «Κέντρο Ερευνας και Πρακτικών Εφαρμογών του Αρχαίου Ελληνικού Δράματος – ΔΕΣΜΟΙ», όπου, εν είδει μεταπτυχιακού και ειδίκευσης, φοίτησαν ηθοποιοί με βιογραφικό στη σκηνή που επιθυμούσαν να ειδικευτούν στο ιδιαίτερο τελείως, σε σχέση με το ευρωπαϊκό, δραματικό είδος, στον τρόπο και στην τεχνική Δασκάλα μου η Παπαθανασίου, και οι δύο μαθητές του Ροντήρη, μου έκανε την τιμή να εκλεγώ Πρόεδρος του «Κέντρου», εκείνη Διευθύνουσα Σύμβουλος, ενώ την ίδια εποχή είχε ιδρύσει και τον μη κερδοσκοπικό θίασο «Δεσμοί». Είναι η πρώτη και επιτυχής αποκέντρωση του θεάτρου, αφού ο συγκεκριμένος θίασος έπαιζε πρώτα «Ηλέκτρα» στα αρχαία θέατρα, σε γήπεδα, σε πλατείες, σε παραλίες, από την Αλεξανδρούπολη έως τη Λακωνία, τραγωδία με πρότυπο και τεχνική του πρωτοπόρου δασκάλου μας Δημήτρη Ροντήρη.

Αυτής της εκπαιδευτικής θεατρικής προσέγγισης είναι η Λυδία Κονιόρδου. Η Ασπασία Παπαθανασίου τη θεωρούσε, όχι απλώς μαθήτριά της, αλλά και διάδοχό της. Ετσι, όταν η μεγάλη Δασκάλα αποσύρθηκε, λόγω ηλικίας, πάντα με Πρόεδρο τη θεατρική μου πείρα, η Κονιόρδου έγινε η ψυχή του «Κέντρου». Αν ξεκινώ αυτό το άρθρο με αυτές τις εμπλοκές της στη μελέτη και στους κώδικες του αρχαίου δράματος στην πράξη, είναι, διότι είναι, και πρέπει να είναι, πρότυπο αφοσίωσης και βαθιάς γνώσης ενός θεατρικού είδους ακόμη ανερμήνευτου, κυρίως μορφολογικά.

Η Κονιόρδου είναι παράδειγμα συνειδητής μαθητείας στο είδος. Ως νέα ηθοποιός επεδίωξε και για να μάθει το τραγικό είδος από τις ρίζες του και εντάχθηκε σε παραστάσεις, μετέχοντας στους Χορούς. Η Κονιόρδου έσπασε και άλλα εκπαιδευτικά καλούπια του τόπου. Την εποχή που έμπαινε στο γήπεδο της υποκριτικής κυριαρχούσαν δύο αισθητικά αντίθετες «σχολές» υποκριτικής έκφρασης. Το Εθνικό Θέατρο, με κύριο θεμελιωτή τον Ροντήρη, και το «Θέατρο Τέχνης», με εμπνευστή τον Κουν. Η Κονιόρδου τελείωσε τη Σχολή του Εθνικού και μετείχε σε ένα ευρύ φάσμα ειδών και μορφών (Πλαύτος, Ιονέσκο, Ρώμας, «Φοίνισσες» του Ευριπίδη, δίπλα στον Μινωτή), ενώ το Εθνικό, πολύ αργότερα, το 1996, της εμπιστεύτηκε την πρώτη της σκηνοθεσία της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή, με Κλυταιμνήστρα τη μεγάλη Δασκάλα της Ασπασία Παπαθανασίου. Παρ’ όλη τη δίκαιη και ραγδαία άνοδό της στο επάγγελμα, με δύσκολο δραματολόγιο, η Κονιόρδου «δραπετεύει» και εντάσσεται στον θίασο των «αντιπάλων» αισθητικών κανόνων. Επί εννέα χρόνια (1978 – 1987) δημιουργεί ένα ευρύ φάσμα θεατρικών ειδών και ιδεολογίας, με σκηνοθέτες τον Κουν, τον Λαζάνη, τον Κουγιουμτζή. Δοκιμάζει μάλιστα να αλλάξει κώδικα, σε σχέση με την πείρα της στο Εθνικό και στη Σχολή του και ερμηνεύει την Αθηνά στις «Ευμενίδες» και την Κλυταιμνήστρα στην «Ηλέκτρα» και στον «Αγαμέμνονα». Μετά από το βάπτισμά της στην αισθητική του Κουν (βασισμένη στη σωματοφωνητική έκφραση) ξαναγυρίζει στο Εθνικό και ανοίγει τον υποκριτικό της κώδικα από την «Γέρμα» του Λόρκα ως την Κλυταιμνήστρα στην «Ορέστεια» που σκηνοθέτησε ο Γιάννη Κόκκος (2001). Ακρως ανατρεπτική, όπου η Κονιόρδου διασώζεται. Συνάμα στον στενό χώρο του Θεάτρου «Πολιτεία» στου Ψυρή, με σκηνοθέτη τον Χατζάκη, κάνει ξανά τον συκοφαντημένο την εποχή εκείνη (της δημοτικιστικής κραιπάλης) Παπαδιαμάντη με τη «Φόνισσα». Ακολουθούν δύο θητείες ως Διευθύντριας στο ΔΗΠΕΘΕ Βόλου και στο ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας (1993 – 1996 και 2007 – 2009, αντίστοιχα).

Θα μείνω σε δύο πάλι ερευνητικές της απόπειρες στο αρχαίο δράμα. Στον Βόλο και στο Ηρώδειο ανέβασε την «Αλκηστη» του Ευριπίδη. Είχα εγώ τότε ανακαλύψει και εκδώσει τη μετάφραση του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου από το 1901. Μια συνεχώς μοντέρνα μεταφραστική πρόταση. Χάρισα τη μετάφραση στην Κονιόρδου και σκηνοθέτησε μια εξόχως ενδιαφέρουσα προσέγγιση του έργου, συνδυάζοντας ζωντανούς ηθοποιούς με κούκλες!

Με το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας δημιούργησε και πάλι μείζονα ερωτήματα, αφού κάλεσε τον όντως μεγάλο ρώσο σκηνοθέτη Βασίλιεφ να σκηνοθετήσει «Μήδεια». Η Ρωσική Σχολή Θεάτρου (από τον Στανισλάφσκι έως σήμερα) δεν ασχολήθηκε με το αρχαίο ελληνικό δράμα, γιατί ήταν έξω από τις αρχές του νατουραλισμού και του κριτικού ρεαλισμού. Ο Βασίλιεφ έκανε πρόβες στο «Κέντρο Αρχαίου Δράματος» και είχα την ευτυχία να διαφωνώ μαζί του. Πάντως, αναζητώντας «παρθένα» μετάφραση, του συνέστησα τη «γυναικεία» μετάφραση της Μπαστιά, πρώην γυναίκας του Κωστή Μπαστιά, καθηγήτριας στο Πολυτεχνείο.

Το 2003 η Κονιόρδου βραβεύτηκε με το Βραβείο «Κάρολος Κουν» του Δήμου Αθηναίων. Ημουν Πρόεδρος της Επιτροπής και μέλη ο Καμπανέλλης και ο Λαζάνης. Το βραβείο δόθηκε πάλι με προσέγγιση αρχαίου δράματος, τον «Ιωνα» του Ευριπίδη.

Η Λυδία Κονιόρδου άφησε το υποκριτικό της στίγμα στο ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας, με σκηνοθέτη τον Κώστα Τσιάνο, με την έξοχη «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» και τις «Χοηφόρους» του Αισχύλου (2009).

Μεσολάβησε (2016 – 2018) η υπουργία της στον πολιτισμό και εντός του χρόνου εκείνου αξιώθηκε να πρωταγωνιστήσει και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό σε μια αρχαιοελληνική σάγκα που σκηνοθέτησε η ιδιοφυΐα του Μπομπ Γουίλσον. Τώρα πρωταγωνιστεί στους «Πέρσες» του Αισχύλου (Εθνικό Θέατρο), το αρχαιότερο θεατρικό κείμενο του παγκόσμιου πολιτισμού. Και έχει μείζον ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς μια ηθοποιό με τεράστια πείρα στο τραγικό είδος να προσέρχεται πάνοπλη στην πηγή του θεάτρου.