Θρησκευτικός αυταρχισμός{CR}

Η ελληνοτουρκική κρίση του Ιουλίου που βαίνει εκτονούμενη, αλλά και η μεθόδευση του καθεστώτος Ερντογάν να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τζαμί, αναζωπύρωσε στην Ελλάδα τη συνήθη υπερπατριωτική κοινοτοπία – που, εν προκειμένω, εκφράστηκε με οιμωγές: πάλι με χρόνια με καιρούς. Αλλά και με κορώνες που διεκδικούν την αλλαγή του μοντέλου της ζωής μας, την εισαγωγή του μιλιταρισμού στην καθημερινότητά μας και τη στρατιωτικοποίηση.

Τα θέματα, ευτυχώς και δυστυχώς, είναι πολύ πιο σύνθετα απ’ όσο συνήθως παρουσιάζονται. Η Ελλάδα, ευτυχώς, ανήκει στον σκληρό πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ενωσης και είναι μέλος μιας πολύ ισχυρής συμμαχίας, όχι μόνο συμμαχίας συμφερόντων αλλά και δημοκρατικών αρχών, που και απαιτεί και μπορεί να επιβάλει την ειρήνη και τη σταθερότητα στην περιοχή. Δυστυχώς, ανεξαρτήτως της φύσης του καθεστώτος της γειτονικής χώρας, οι ελληνοτουρκικές διαφορές απαιτούν σε κάθε περίπτωση προσφυγή σε διεθνή διαιτησία, που θα κρίνει την ορθότητα ή μη των θέσεών μας. Οι κρίσεις συχνά μπορεί να προκύπτουν για λόγους εσωτερικών πολιτικών ισορροπιών στην Τουρκία, ωστόσο η αναβλητικότητα της ελληνικής διπλωματίας να αντιμετωπίσει τις διαφορές ανάμεσα στις δύο χώρες συντηρούν την ένταση, που άλλοτε βρίσκεται σε ύφεση κι άλλοτε κορυφώνεται.

Παρακολουθώ με ενδιαφέρον τη συζήτηση, κυρίως των ειδικών, πάνω στη νέα κρίση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Η προσέγγιση, συνήθως, είναι ελληνοκεντρική: τα συμφέροντά μας, η ιστορία μας (μια που η βυζαντινή περίοδος έχει ταυτιστεί με τη «συνέχεια του έθνους» και την εθνική ιδεολογία)… Προσωπικώς ανησυχώ για κάτι περισσότερο, μεγαλύτερο και τρομερότερο, που θα έχει πολλαπλάσιες επιπτώσεις και στις ελληνοτουρκικές σχέσεις: για τη βαθμιαία μετατροπή της Τουρκίας σε ένα αυταρχικό κράτος με ισλαμιστικά χαρακτηριστικά, μια δημοκρατία του Ισλάμ, ένα λιγότερο αυταρχικό Ιράν (μια εκδοχή αυτού που ο Χάμπερμας ονομάζει μετα-εκκοσμίκευση). Και για την αναγκαστική υποταγή σε αυτό το μοντέλο των οπαδών της εκκοσμίκευσης, μεγάλης μερίδας του τουρκικού πληθυσμού – και σίγουρα της πλειονότητας όσων κατοικούν στη δυτική Τουρκία και, ασφαλώς, στην Κωνσταντινούπολη.

Η πιθανή εξέλιξη του καθεστώτος Ερντογάν σε ένα είδος φονταμενταλιστικού κράτους θα έκανε να φαίνονται οάσεις ελευθερίας ακόμα και οι αυταρχικές περίοδοι των στρατιωτικών δικτατοριών της Τουρκίας, οι περίοδοι κατάχρησης εξουσίας του δημοκρατικού τουρκικού κράτους και, ασφαλώς, ο σημερινός αυταρχισμός του Ερντογάν που πλήττει κυρίως στρατιωτικούς, δικαστικούς και ως συνήθως, συγγραφείς, δημοσιογράφους και καθηγητές. Αν το σουνιτικό όνειρο του αυταρχικού ηγέτη κυριαρχούσε και παγιωνόταν η επιδίωξη της πάση θυσίας ανάδειξης της Τουρκίας σε περιφερειακή ηγεμονική δύναμη της Ανατολικής Μεσογείου, οι πρώτοι που θα την πλήρωναν θα ήταν οι οπαδοί της εκκοσμίκευσης και των ελευθεριών στη γείτονα χώρα.

Σε μια τέτοια εξέλιξη, η Ελλάδα, εκτός όλων των άλλων, θα μετατρεπόταν σε διέξοδο διαφυγής προς τον δυτικό κόσμο διωκόμενων και διαφωνούντων με το καθεστώς. Και το Αιγαίο, στο φυσικό σύνορο του δυτικού κόσμου και μιας αυταρχικής Ανατολής.

Αυτή την εξέλιξη η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να επιδιώκει να την αποτρέψει. Ο δυτικός δρόμος της Τουρκίας πρέπει να συνεχίσει να ενθαρρύνεται – γι’ αυτό, άλλωστε, το γερμανικό ενδιαφέρον για τη χώρα δεν μπορεί να ερμηνεύεται μονοδιάστατα μόνο ως εκδήλωση των γερμανικών οικονομικών συμφερόντων. Μαζί και οι δυτικόφρονες Τούρκοι – στα γράμματα και στις επιστήμες, στον αθλητισμό, στην επιχειρηματικότητα. Ταυτόχρονα, θα είχε νόημα η προσπάθεια επιστροφής στις διαπραγματεύσεις, με προοπτική την επίλυση των διαφορών μας στη Χάγη. Ουδέποτε ωφέλησε την Ελλάδα η στρατηγική της ακινησίας, και πολύ περισσότερο δεν θα την ωφελεί στο εξής.