5 (+1) μύθοι για την υπογεννητικότητα

Το ενδιαφέρον γύρω από τις δημογραφικές προκλήσεις έχει προσφάτως ενταθεί φέρνοντας το ζήτημα ψηλά στην ελληνική πολιτική και δημοσιογραφική συζήτηση. Ο προβληματισμός εστιάζεται κυρίως στο χαμηλό αριθμό γεννήσεων, ο οποίος σε συνδυασμό με τα υψηλά ποσοστά των ηλικιωμένων στον πληθυσμό, οδηγούν σε αρνητικό φυσικό ισοζύγιο. Οι θάνατοι υπερτερούν αριθμητικά των γεννήσεων και, ως συνέπεια, ο πληθυσμός μειώνεται. Ο ελληνικός πληθυσμός σήμερα γερνάει ταχύτατα, το μέγεθός του συρρικνώνεται ενώ δυσμενείς είναι οι προβλέψεις για τις αμέσως επόμενες δεκαετίες.

Αυτό είναι μια πραγματικότητα. Γύρω όμως από αυτήν την πραγματικότητα έχουν αναπτυχθεί διάφοροι μύθοι.

Μύθος 1ος: Ο χαμηλός αριθμός παιδιών ανά γυναίκα είναι ελληνικό πρόβλημα

Η γονιμότητα σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο είναι σήμερα κάτω από το 2,1 παιδιά ανά γυναίκα, χαμηλότερο δηλαδή από το απαραίτητο επίπεδο για τη διατήρηση του μεγέθους του πληθυσμού. Στην Ελλάδα, ο σχετικός δείκτης είναι σήμερα στο 1,33 ενώ στις αρχές της δεκαετίας είχε πέσει στο 1,27 παιδιά ανά γυναίκα. Το πρόβλημα όμως δεν είναι ελληνικό, δεν είναι καν μόνο ευρωπαϊκό. Στη Ν. Κορέα και το Χονγκ Κονγκ η γονιμότητα δεν ξεπερνά το 1,3 παιδιά/γυναίκα, στην Ιαπωνία είναι 1,4 ενώ στην Ταϊβάν είναι μόλις 1,1.

Αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι αυτή η τάση δεν αποτελεί πρόβλημα για την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας, ούτε βέβαια ότι δεν πρέπει να ληφθούν άμεσα και συντονισμένα μέτρα για την ανακοπή και ανατροπή αυτής. Δείχνει όμως μια παγκόσμια στροφή στη δημογραφική συμπεριφορά η οποία δεν είναι άσχετη με τις συνθήκες ζωής και εργασίας, την οικονομική ανάπτυξη, τα καταναλωτικά πρότυπα, τις περιβαλλοντικές συνθήκες.

Μύθος 2ος: Πρόκειται για μια πρόσφατη τάση

Μπορεί το ενδιαφέρον γύρω από την εξέλιξη των γεννήσεων στην Ελλάδα να είναι πρόσφατο, στην πραγματικότητα όμως η πτωτική τάση έχει ξεκινήσει εδώ και πάνω από 40 χρόνια. Ο αριθμός παιδιών ανά γυναίκα άρχισε να μειώνεται ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, και το 1981 έπεσε κάτω από το ψυχολογικό όριο του 2,1. Παρά τις επισημάνσεις των δημογράφων, πολιτικοί και κοινή γνώμη ελάχιστα ασχολήθηκαν με το γεγονός. Ούτε όταν το 1992, και ενώ η γονιμότητα είχε ήδη πέσει στα χαμηλότερα ευρωπαϊκά επίπεδα, συγκροτήθηκε μια Ειδική Διακομματική Επιτροπή για το Δημογραφικό η οποία συνέταξε ένα αγωνιώδες για τη δημογραφική πορεία της χώρας πόρισμα ενεργοποιήθηκαν οποιαδήποτε αντανακλαστικά. Το πόρισμα μπήκε στο συρτάρι και η δημογραφική πορεία της χώρας συνεχίστηκε χωρίς κάποια παρέμβαση. Πίσω από τον εφησυχασμό της εποχής εκείνης κρύβεται η δημογραφική παγίδα: η ηλικιακή δομή του πληθυσμού τις δεκαετίες του 1970 και 1980 επέτρεψε στον αριθμό των γεννήσεων να διατηρηθεί σχετικά σταθερός γύρω  στις 100,000-110,000 ετησίως παρά τη μείωση των δεικτών γονιμότητας.

Μύθος 3ος: Η γυναικεία απασχόληση συμβάλλει στη μείωση των γεννήσεων

Η μείωση της γονιμότητας κατά τις δεκαετίες του 1980 -1990 συνδυάστηκε με την αυξημένη παρουσία των γυναικών στην ελληνική αγορά εργασίας. Ωστόσο, η γυναικεία απασχόληση δεν συνδέεται πια αρνητικά με την τεκνοποίηση. Η εμπειρία των σκανδιναβικών χωρών έχει εδώ και κάποιες δεκαετίες επισημάνει την αντιστροφή της αρνητικής σχέσης μεταξύ γυναικείας απασχόλησης και γονιμότητας. Η Φινλανδία, η Σουηδία και η Νορβηγία είναι οι χώρες με τη μικρότερη διαφορά σε ποσοστά απασχόλησης μεταξύ ανδρών και γυναικών και συγχρόνως τα υψηλότερα επίπεδα γονιμότητας. Επιπλέον το εισόδημα των γυναικών συνδέεται θετικά με τη γονιμότητα, παρατήρηση που επιβεβαιώθηκε και από τα ελληνικά δεδομένα κατά την τελευταία δεκαετία: κατά τη διάρκεια της κρίσης οι γυναίκες που αύξησαν τη γονιμότητά τους ήταν οι εργαζόμενες άνω των 35 ετών.

Οι Ελληνίδες σήμερα προτιμούν να καθυστερήσουν την απόφαση να αποκτήσουν παιδιά μέχρι να διασφαλίσουν μια σταθερή δουλειά, ενώ όσο μεγαλύτερο είναι το εισόδημά τους τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα απόκτησης περισσότερων του ενός παιδιού.

Μύθος 4ος: Η ανάκαμψη των γεννήσεων θα επιλύσει το δημογραφικό πρόβλημα

Αν και η ενίσχυση των γεννήσεων παρουσιάζεται ως ο βασικός άξονας αντιμετώπισης του δημογραφικού ζητήματος, δύο βασικές διευκρινίσεις είναι απαραίτητες, ως προς το τι πρέπει να περιμένει κανείς λαμβάνοντας ανάλογα μέτρα.

Πρώτον, με τη σημερινή ηλικιακή δομή του πληθυσμού, η αύξηση της γονιμότητας (δηλ. του αριθμού γεννήσεων ανά γυναίκα) δεν συνεπάγεται και αύξηση των γεννήσεων. Η παρατεταμένα εξαιρετικά χαμηλή γονιμότητα έχει ήδη δημιουργήσει μια αισθητά μικρότερη αριθμητικά γενιά, η οποία ακόμη κι αν αυξήσει τη γονιμότητά της δεν θα συμβάλλει ουσιαστικά στην αύξηση των γεννήσεων, έτσι ώστε να ξεπεράσουν αριθμητικά τους θανάτους και να αποτρέψουν άμεσα τη μείωση του πληθυσμού.

Δεύτερον, όσο κι αν ακούγεται περίεργο, η ενίσχυση της γονιμότητας δεν θα επιφέρει άμεσα θετικά αποτελέσματα σε τομείς που πλήττονται από τη γήρανση του πληθυσμού, όπως το ασφαλιστικό σύστημα της χώρας: προκειμένου να ενισχυθεί το εργατικό δυναμικό της χώρας θα χρειαστούν τουλάχιστον 25-30 χρόνια σταθερά αυξημένων δεικτών ώστε τα πρώτα παιδιά που θα γεννηθούν να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους και να εισέλθουν στην αγορά εργασίας. Αντίθετα στο μεσοδιάστημα, αυξημένα έξοδα και απαιτήσεις για την ανατροφή, περίθαλψη και εκπαίδευσή τους θα επιβαρύνουν προσωρινά τις δημόσιες και ιδιωτικές δαπάνες.

Αυτό είναι το κόστος της καθυστερημένης λήψης μέτρων.

Μύθος 5ος: Πρέπει να δράσουμε πριν να είναι αργά

Είναι ήδη αργά!

Οι ελληνίδες γυναίκες έχουν υιοθετήσει πλέον το μοντέλο «λίγα και αργά» αποκτώντας λίγα παιδιά όλο και πιο αργά (η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού είναι σήμερα τα 31,3 – 8 χρόνια υψηλότερη σε σχέση με 30 χρόνια πριν). Στις ελληνικές δημογραφικές ιδιαιτερότητες προστίθεται η διατήρηση της σημασίας του θεσμού της οικογένειας (χαμηλά ποσοστά εκτός γάμου γεννήσεων) παράλληλα με τη μείωση του αριθμού των γάμων.

Οι δημογραφικές αλλαγές συντελούνται αργά, και το ίδιο – ή ίσως ακόμα πιο αργά – ανατρέπονται. Για τον λόγο αυτό περισσότερο προβληματική από τη μείωση της γονιμότητας είναι η απραξία και η μη έγκαιρη λήψη μέτρων ανατροπής αυτής της τάσης.

Μύθος 5ος+ 1: Λύσεις θα δώσουν οι δημογράφοι

Το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο δημογραφικό. Η διαχείριση των κοινωνικών, οικονομικών αλλά και εθνικών συνεπειών της υπογεννητικότητας (και του συνόλου των δημογραφικών αλλαγών)  απαιτεί τη συντονισμένη συνεργασία διαφορετικών πολιτικών φορέων και τη χρήση πολλαπλών εργαλείων. Η διεθνής εμπειρία επιβεβαιώνει ότι οι επιτυχημένες πολιτικές δεν είναι εκείνες που στοχεύουν μονοδιάστατα στην αύξηση των γεννήσεων αλλά εκείνες που συνδυαστικά παρέχουν ένα ευνοϊκό για τη δημιουργία οικογένειας εργασιακό και κοινωνικό περιβάλλον, προωθούν τη βελτίωση του εκπαιδευτικού επιπέδου και των συνθηκών διαβίωσης, αξιοποιώντας τις νέες τεχνολογικές δυνατότητες.