Η αποτροπή στην εποχή {LF}του υβριδικού πολέμου

Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Ρόμπερτ Τζέρβις υποστηρίζει ότι η έννοια της αποτροπής εξελίχθηκε σε τρία στάδια. Με το πέρας του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ένας μικρός αριθμός αναλυτών εξέτασαν βασικούς τρόπους αποσόβησης ενός πυρηνικού πολέμου. Στη συνέχεια, τη δεκαετία του 1960, η έννοια της αποτροπής εμπλουτίστηκε από τη μαθηματική θεωρία των παιγνίων (π.χ. «το παίγνιο της κότας»), ώστε να δοθεί μεγαλύτερη ευχέρεια κινήσεων στους λήπτες αποφάσεων. Τη δεκαετία του 1970, η συζήτηση εστίασε στον κίνδυνο της παρανόησης, το φαινόμενο της ομαδοσκέψης και τον διυπηρεσιακό ανταγωνισμό στο εσωτερικό του κράτους.

Μετά τα γεγονότα της 11^ης Σεπτεμβρίου του 2001, ξεκίνησε μια νέα συζήτηση σχετικά με την αποτελεσματικότητα της αποτροπής. Η εμφάνιση μη κρατικών δρώντων, όπως είναι η Αλ-Κάιντα και τα παρακλάδια της, έθεσε υπό αμφισβήτηση δύο βασικά αξιώματα της θεωρίας της αποτροπής: την ορθολογικότητα του αντιπάλου και τους υπολογισμούς κόστους-οφέλους για μια επίθεση.

Στη δεκαετία που διανύουμε, η έννοια της αποτροπής εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης αφού η μορφή του πολέμου αλλάζει. Η ρωσική προσάρτηση της Κριμαίας, η ανάμειξη του Ιράν στη Συρία και το Ιράκ, η κινεζική επέκταση στη Νότια Σινική Θάλασσα και η τουρκική επέμβαση στη Λιβύη καταδεικνύουν τις μεγάλες αλλαγές που έχουν επέλθει στη στρατιωτική συμπεριφορά μη δυτικών δυνάμεων. Όλες τους έχουν υιοθετήσει τη στρατηγική του υβριδικού πόλεμου που περιλαμβάνει, πέρα από συμβατικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, την παραπληροφόρηση, τον κυβερνοπόλεμο, την υποδαύλιση εθνοτικών εντάσεων και την χρησιμοποίηση του διεθνούς δικαίου ως πολιτικού όπλου (Lawfare).

Μέσα σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης έντασης και αστάθειας, η χώρα μας καλείται να αναπροσαρμόσει την αμυντική της στρατηγική. Η ελληνική αποτροπή έχει διέλθει από τρεις φάσεις. Η πρώτη ήταν η αποτροπή μέσω παρουσίας (deterrence by presence) που ξεκίνησε τα πρώτα χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Τότε επανασυστάθηκε το Δ΄ Σώμα Στρατού και ενισχύθηκε η στρατιωτική παρουσία στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.

Η δεύτερη ήταν η αποτροπή μέσω άρνησης ή άμυνας (deterrence by denial/defence), προκειμένου να αποφευχθεί η απώλεια εθνικού εδάφους. Για αυτό τον σκοπό, η Αθήνα προέβη στην περίφημη «αγορά του αιώνα» το 1987 και αργότερα στην προμήθεια νέων αεροσκαφών, αρμάτων μάχης, πλοίων επιφανείας και υποβρυχίων. Η κρίση των Ιμίων το 1996 οδήγησε στη σταδιακή υπονόμευση της αποτροπής μέσω άρνησης, αφού τελικά δεν σταμάτησε τον επιβουλέα. Στη συνέχεια, η ελληνική πλευρά πειραματίστηκε με το δόγμα της ευέλικτης ανταπόδοσης και του ισοδύναμου τετελεσμένου, χωρίς πάλι να αντιμετωπίσει επαρκώς την τουρκική στρατηγική του πειθαναγκασμού.

Η ελληνική αμυντική στρατηγική πλέον περνάει σε μια τρίτη φάση, εκείνη της αποτροπής διά τιμωρίας (deterrence by punishment). Μπορεί η λέξη «τιμωρία» να έχει αναφερθεί πολλάκις σε επίσημες δηλώσεις, αλλά μέχρι τώρα έλειπαν τα μέσα και η βούληση για να καταστεί η απειλή αξιόπιστη. Η πρόσφατη δήλωση του Α/ΓΕΕΘΑ περί μη σημειακής κρίσης στην περίπτωση θερμού επεισοδίου στην περιοχή του Καστελόριζου φανερώνει μια νέα αντίληψη για την εθνική άμυνα. Η Αθήνα επιδιώκει να αυξήσει δραματικά το κόστος μιας επιθετικής ενέργειας για τον αντίπαλο που έχει επίγνωση της χαοτικής φύσης του πολέμου. Οι επικείμενες αγορές επιθετικών όπλων, η μεγάλη ενίσχυση της Πολεμικής Αεροπορίας και η συγκρότηση της διακλαδικής Διοίκησης Ειδικού Πολέμου οδηγούν αναπόφευκτα προς αυτή την κατεύθυνση.

Το ερώτημα είναι αν όλα αυτά αρκούν για την εμπέδωση της ασφάλειας. Δυστυχώς, πληθαίνουν οι ενδείξεις ότι η ερντογανική Τουρκία έχει ξεκινήσει έναν υβριδικό πόλεμο εναντίον της Ελλάδας με απρόβλεπτες συνέπειες. Η Άγκυρα εργαλειοποιεί μετανάστες, χρησιμοποιεί μη επανδρωμένα αεροσκάφη, οργανώνει επιχειρήσεις παραπληροφόρησης της κοινής γνώμης, εξαπολύει κυβερνοεπιθέσεις και αμφισβητεί με νομικοφανείς δικαιολογίες την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο. Πόσο αποτελεσματική μπορεί να είναι η αποτροπή όταν δεν είναι ξεκάθαρο ποιος ενεργεί πλέον εναντίον της Ελλάδας;

Ο υβριδικός πόλεμος αντιμετωπίζεται μόνο από μια υβριδική αποτροπή που θα βασίζεται στις εξής αρχές: διαχωρισμός των επιμέρους τακτικών του αντιπάλου για την καλύτερη αντιμετώπιση τους, ανταπόδοση όλων των υβρικών χτυπημάτων έστω οριακά, στοχοποίηση των μέσων εξαπόλυσης του υβριδικού πολέμου, συστηματική επικοινώνηση προθέσεων μέσω δηλώσεων και μεγαλύτερη κατανόηση των στόχων και των κινήτρων της αντίπαλης πλευράς. Η Ελλάδα δεν διάλεξε τον δρόμο της αντιπαράθεσης με την Τουρκία, αλλά πρέπει να ανταποκριθεί σε αυτή τη μεγάλη πρόκληση με σχεδιασμό και αποφασιστικότητα.

Το ειδικό αφιέρωμα περιλαμβάνει αναλύσεις και προσεγγίσεις που αποσαφηνίζουν διαφορετικές διαστάσεις της έννοιας της αποτροπής. Είναι ευτύχημα ότι σήμερα υπάρχει μια κοινότητα ειδικών που μελετούν σε μόνιμη βάση την ελληνική στρατηγική έναντι της Τουρκίας. Η προσδοκία μας είναι να συμβάλλουμε στη δημόσια συζήτηση με έναν εποικοδομητικό τρόπο, διότι η εθνική άμυνα είναι υπόθεση όλων μας.

ΑΠΟΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ. Η αποτροπή και τα παράγωγα της έχουν χρησιμοποιηθεί κατά κόρον στη δημόσια συζήτηση για τα ελληνοτουρκικά. Πολλές φορές, ο συγκεκριμένος όρος χρησιμοποιείται καταχρηστικά ή ως απλή διάνθιση του πολιτικού λόγου. Με άλλα λόγια, φαίνεται να υπάρχει άγνοια για το θεωρητικό υπόβαθρο της αποτροπής.

Αποτροπή δεν σημαίνει άμυνα, δηλαδή απόκρουση μιας επίθεσης, αλλά αποθάρρυνση οποιασδήποτε εχθρικής ενέργειας. Η άμυνα έπεται της αποτροπής, αφού η ενεργοποίηση της πρώτης προϋποθέτει την αποτυχία της δεύτερης. Η αποτροπή έχει κατά κύριο λόγο στρατηγική διάσταση, ενώ η άμυνα είναι από τη φύση της περισσότερο επιχειρησιακή και τακτική. Η θεωρία της αποτροπής εδράζεται σε εμπειρικά δεδομένα που προκύπτουν κυρίως από περιπτωσιολογικές μελέτες. Αν δεν κατανοήσουμε τι συνέβη στο παρελθόν, δεν θα μπορέσουμε να διαμορφώσουμε το μέλλον.

Σε κάθε περίπτωση, η δημόσια συζήτηση για την εθνική άμυνα δεν πρέπει να γίνεται με όρους τηλεοπτικής αντιπαράθεσης. Η στρατηγική απαιτεί εξειδικεύμενες γνώσεις που αποκτώνται είτε με πολύχρονη επιστημονική μελέτη είτε με πολύχρονη επαγγελματική εμπειρία. Απαιτούνται γνώσεις ιστορίας, στρατιωτικής επιστήμης, τεχνολογίας, διεθνών σχέσεων και γεωπολιτικής. Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της γρήγορης πληροφόρησης δεν πρέπει να συγχέεται η γνώμη με τη γνώση.

Ο Μάνος Καραγιάννης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Αμυντικών Σπουδών του King’s College London και στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας