Η ψυχολογία μετά την πανδημία

Οταν οι Κινέζοι επιθυμούν να καταραστούν κάποιον, του εύχονται «να ζήσει σε ενδιαφέροντες καιρούς». Αν μη τι άλλο, η Ελλάδα επιχειρεί αυτή την περίοδο να κάνει τα πρώτα της βήματα μετά την πανδημία του κορωνοϊού, χωρίς όμως αυτή η κατάσταση απειλής να έχει περάσει.

Γνωρίζουμε ότι, όταν το ανθρώπινο σώμα αποφασίσει να αντιμετωπίσει μία απειλητική κατάσταση, τότε ενεργοποιεί τον μηχανισμό της μάχης ή της απόδρασης (fight or fly). Αντίστοιχα, οι μηχανισμοί του ψυχικού οργάνου λειτουργούν πάντοτε κατά περίπτωση στην καθεμιά και τον καθένα. Ετσι, δεν μπορούμε να μπορούμε να μιλήσουμε για κάτι ομοιόμορφο ως μορφή αντίδρασης στον περιορισμό των κινήσεων και ειδικότερα των επαφών μας. Αυτό μπορεί να μας εξηγήσει εν μέρει γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν βίωσαν την περίοδο της καραντίνας ως μια ανυπόφορη κατάσταση ή γιατί κάποιοι άλλοι αντιμετώπισαν μεγαλύτερες δυσφορίες.

Ο ψυχικός κόσμος είναι ακριβώς όπως και ο άνθρωπος, μέσα στον οποίο κατοικεί: απρόβλεπτος, ατίθασος και μεταβαλλόμενος. Οσο και αν επιχειρεί η επιστήμη να αναπτύξει μηχανισμούς για να προβλέψει τις ανθρώπινες συμπεριφορές, το «μαύρο κουτί» της ψυχής δεν είναι εύκολο να ανοιχθεί και να μελετηθεί ολοκληρωτικά.

Ετσι λοιπόν ζούμε τις ημέρες μιας αργής απόπειρας ανασυγκρότησης από ένα ακόμη απρόσμενο συμβάν, το οποίο ήρθε λίγα χρόνια μετά την οικονομική κρίση. Μια κρίση η οποία άφησε φανερά ή αφανή αποτυπώματα στους ανθρώπους που τη βίωσαν. Ισως αυτή η κοντινή διαδοχή αυτών των σημαντικών γεγονότων να δίνει και ένα απρόσμενο πλεονέκτημα στους κατοίκους (και τους ξενιτεμένους) της χώρας μας: Η κρίση της πανδημίας έφερε στον νου καταστάσεις όπου ο άνθρωπος κλήθηκε να βρει τρόπους και να αναπτύξει ψυχικούς μηχανισμούς άμυνας, για να μπορέσει να δημιουργήσει μια καθημερινότητα και να συνεχίσει έτσι την πορεία του στη ζωή. Μια ζωή η οποία είναι αναπόδραστα γεμάτη από εναλλαγές χαράς και λύπης, από ματαιώσεις και επιβεβαιώσεις, από γέλιο και δάκρυ.

Αυτή είναι η μία όψη του νομίσματος και μας δείχνει την ανθεκτικότητα του ψυχικού κόσμου των ανθρώπων, η οποία αποτελεί μια σωτήρια κατάσταση αντιμετώπισης απέναντι στις απρόσμενες αλλαγές.

Η άλλη όψη του νομίσματος είναι το γεγονός ότι η πρόσφατη πανδημία έφερε στην επιφάνεια τραυματικές καταστάσεις ή παρήγαγε νέα τραύματα για τον εαυτό. Ειδικότερα, αυτή η περίοδος, μετά την άρση των περιοριστικών μέτρων και την αναπόδραστη χαλάρωση στον δισταγμό των κοινωνικών επαφών, ίσως να πυροδοτήσει πρωτόγνωρες καταστάσεις δυσφορίας, οι οποίες έρχονται εκ των υστέρων για να αποσυμφορίσουν απότομα την ένταση του ψυχισμού.

Σε αυτή την περίπτωση, είναι σημαντικό οι άνθρωποι να μπορέσουν να εκφράσουν τη δυσφορία τους, χωρίς να τρέξουμε εμείς που ασχολούμαστε με την ψυχική υγεία και να τους προτείνουμε λύσεις οι οποίες δεν περιλαμβάνουν τα ίδια τα άτομα που υποφέρουν. Ο άνθρωπος χρειάζεται να φτάσει στο σημείο να μπορεί να μιλήσει για τη δυσφορία του, να καταφέρει να την εκφράσει, ακόμα και αν τα λόγια του είναι μπερδεμένα και, κατά την άποψή του, όχι και τόσο συνεκτικά. Το λεγόμενο αίτημα του ανθρώπου που μιλάει σε έναν ψυχολόγο έχει μεγαλύτερη σημασία από αυτήν που φαντάζεται. Υπάρχει μια πολύ παρεξηγημένη λέξη στην ελληνική γλώσσα, η λέξη «ασθενής».

Το στερητικό άλφα πριν από τη λέξη σθένος μάς δείχνει ακριβώς αυτό που βιώνει ένας άνθρωπος με ψυχική δυσφορία: βρίσκεται σε μια κατάσταση στην οποία δεν αισθάνεται και τόσο δυνατός. Οι δυτικές κοινωνίες, όπως η δική μας, προωθούν διαρκώς φόρμουλες, συμβουλές, πακέτα βοήθειας, ως ένα καλοραμμένο κουστούμι το οποίο θα φορεθεί και θα εξαφανίσει μεμιάς την ανθρώπινη δυσφορία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι άνθρωποι να χάνονται σε μια φλυαρία από οδηγίες και συμβουλές και στο τέλος να ξεστομίζουν την εξής φράση: «Πού είμαι εγώ σε όλο αυτό;». Το τέλος των περιοριστικών μέτρων, με την ανακούφιση και τη δυσφορία που έφερε, αποτελεί μια νέα δυνατότητα για ανθρώπινη έκφραση. Αυτό που μας έδειξε η εποχή κατά την οποία η ανθρώπινη επαφή αποτέλεσε εστία απειλής ήταν το δώρο της γλώσσας. Οσο δύσκολη και περίπλοκη μπορεί να είναι η ανθρώπινη συν-ομιλία, είναι το μόνο που έχουμε. Οι λέξεις, με τα πολλαπλά μηνύματα που μπορεί να κρύβουν και να μας μπερδεύουν, είναι αυτές που θα φέρουν τελικά την ανακούφιση. Μια ανακούφιση η οποία δεν θα έχει μόνο θετικά ή μόνο αρνητικά στοιχεία, αλλά θα φέρνει την ταυτότητα του ανθρώπου που πήρε την απόφαση να εκφραστεί.

Το άνοιγμά μας προς το χτίσιμο μιας καθημερινότητας με την απειλή να παραμένει αόρατη και ενάντια στην τάση για ανθρώπινη, σωματική επαφή παραμένει. Την ίδια στιγμή, ως άνθρωποι

έχουμε τα αγγίγματα (αλλά και τα ραπίσματα) της γλώσσας. Ας μην ξεχνάμε λοιπόν ότι έχουμε τη δυνατότητα να προσπαθήσουμε και να δώσουμε τις δικές μας απαντήσεις στα απρόσμενα της ζωής. Και αυτή η δυνατότητα μας δίνεται μέσω του λόγου.