Τα παιχνίδια και τα σύμβολα

Πριν από περίπου δεκαέξι μήνες, σε ομιλία του στη Ραιδεστό εν όψει των δημοτικών εκλογών και μετά την πολύνεκρη τρομοκρατική επίθεση εις βάρος τεμένους στη Νέα Ζηλανδία, ο τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέρριψε τις εκκλήσεις ισλαμιστικών οργανώσεων να μετατραπεί η Αγία Σοφία σε τέμενος ως εξής: «Υπάρχει πολιτική διάσταση στην υπόθεση αυτή. Από τη μια δεν γεμίζεις το παρακείμενο τέμενος “Σουλτάναχμετ”, αλλά λες “θα γεμίσουμε την Αγία Σοφία”. Φτιάξαμε το μεγάλο τέμενος στην Τσάμλιτζα, αυτό είναι όσο τέσσερις-πέντε Αγίες Σοφίες. Ας μην μπούμε σε αυτά τα παιχνίδια. Ολα αυτά είναι στημένα». Τι μεσολάβησε έως την περασμένη Παρασκευή;

Η ήττα του κυβερνώντος κόμματος στις δημοτικές εκλογές και η ανάδειξη των δημάρχων Κωνσταντινουπόλεως και Αγκύρας σε προσωπικότητες εθνικής εμβελείας συνοδεύθηκαν από την ίδρυση κομμάτων από τους Αχμέτ Νταβούτογλου και Αλί Μπαμπατζάν. Η πανδημία επέτεινε την ήδη σοβούσα κρίση στην τουρκική οικονομία, η οποία υπονομεύει τη συνοχή της εκλογικής βάσεως του κόμματός του. Ελλείψει λύσεων στα πραγματικά προβλήματα της χώρας, προκρίνονται η μεταφορά της πολιτικής αντιπαραθέσεως στο πεδίο των συμβόλων και η ταύτιση με τα πλέον λούμπεν στοιχεία του τουρκικού ισλαμισμού και εθνικισμού. Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας το 1934 σε μουσείο πέραν του ότι υπήρξε σύμβολο καταφάσεως των οικουμενικών αξιών από τη ρεπουμπλικανική Τουρκία απετέλεσε και σύμβολο ματαίωσης του επιθετικού τουρκικού ισλαμισμού αλλά και της ρατσιστικής Ακροδεξιάς. Στο διάγγελμά του ο τούρκος πρόεδρος αναφέρθηκε σε σειρά ακροδεξιών διανοουμένων, όπως οι Νετζίπ Φασίλ Κισάκιουρεκ και Νιχάλ Ατσίζ, οι οποίοι στιγμάτισαν στο έργο τους την «απώλεια της Αγίας Σοφίας» το 1934 και οραματίστηκαν την εκ νέου μετατροπή της σε τέμενος. Παρουσιαζόμενος ως ο «Νέος Πορθητής της Αγίας Σοφίας» και ως «εκτελεστής της διαθήκης του Μωάμεθ Β’» ο τούρκος πρόεδρος φιλοδοξεί να συσπειρώσει την τουρκική Δεξιά και να καταγάγει έναν συμβολικό θρίαμβο εναντίον «του δυτικού ιμπεριαλισμού και των ντόπιων συνεργατών του». Δεν είναι τυχαία η υποτονική αντίδραση της αντιπολιτεύσεως. Είναι μια αντιπαράθεση την οποία για τακτικούς λόγους έχουν επιλέξει να μη δώσουν. Ολες οι δημοσκοπήσεις καταδεικνύουν ότι η εκλογική βάση των ψηφοφόρων του κυβερνώντος κόμματος διάκειται ευμενώς στη μετατροπή.

Ουδόλως τυχαία είναι και η επιλογή της 24ης Ιουλίου, επετείου της υπογραφής της Συνθήκης της Λωζάννης. Η ακύρωση της παρακαταθήκης του Κεμάλ Ατατούρκ δεν περιορίζεται μόνο στη μετατροπή της Αγίας Σοφίας από μουσείο σε τέμενος, αλλά και στη μετατροπή της 24ης Ιουλίου από ημερομηνία της ληξιαρχικής πράξεως γεννήσεως της σύγχρονης Τουρκίας σε αυτήν της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τέμενος. Η διά των συμβόλων πολιτική αντιπαράθεση μπορεί να εξάπτει τα πάθη εντός και εκτός Τουρκίας και να προσπορίζει βραχυπρόθεσμα πολιτικά οφέλη, δεν λύνει όμως τα φλέγοντα προβλήματα της Τουρκίας. Η πραγματικότητα και όχι τα σύμβολα θα καθορίσουν τις εξελίξεις.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ.