Πώς το σχολείο μαθαίνει τους μαθητές να μισούν το διάβασμα

«Ο Σωκράτης αντιλήφθηκε με απόλυτη ενάργεια ότι η ενασχόληση με τη διαφορά ανάμεσα στο γνωστό και το άγνωστο είναι πολύ επικίνδυνο εγχείρημα. Θεώρησε ότι άξιζε τον κόπο ν’ αναλάβει τον κίνδυνο, γιατί ήταν ερωτευμένος με την ίδια τη σαγήνη. Και ποιος δεν είναι;». Μ’ αυτόν τον παιχνιδιάρικο τρόπο τελειώνει το δοκίμιο της κλασικής φιλολόγου και ποιήτριας Αν Κάρσον Ερως ο γλυκόπικρος, δοκίμιο για το ερωτικό παράδοξο στην κλασική παράδοση (εκδόσεις Δώμα). Πρόκειται για ερωτική δήλωση. Λόγια που θα ‘λεγε κάποια ερωτευμένη με τα γράμματα. Κάποια που μπορεί να συνδεθεί με τον Σωκράτη όχι γενικώς κι αφηρημένα αλλά με εντελώς συγκεκριμένο τρόπο: έχουν το ίδιο ακριβώς ερωτικό φετίχ, σαγηνεύονται απ’ τη γνώση.

Τι βαθμό θα ‘παιρνα άραγε στ’ αρχαία ή στην έκθεση μ’ αυτά που γράφω; Αν έλεγα ότι έχει κάτι καλοκαιρινό και παιγνιώδες ο τρόπος της Κάρσον να προσεγγίζει τον Σωκράτη, τη Σαπφώ και τον Λυσία; Αν έγραφα για την οριακά σωματική έλξη που της ασκούν τα αρχαία κείμενα; Δεν θα διακινδύνευα. Θα προτιμούσα το ασφαλές: «η συγγραφέας τονίζει την αξία της μόρφωσης στη σύγχρονη εποχή». Αηδία.

Εδωσα Πανελλαδικές πριν από δέκα χρόνια. Οι γονείς μου πλήρωναν ατελείωτα φροντιστήρια. Ημουν εξουθενωμένη και αγχωμένη διαρκώς. Πήγαινα σ’ ένα καλό δημόσιο σχολείο, όπου χαζολογούσαμε και μοιραζόμασταν τα άγχη μας. Η «δουλειά» γινόταν στα ιδιαίτερα με ξενυχτισμένους φιλολόγους που δεν ήξερα αν σιχαίνονταν περισσότερο εμάς ή το σύστημα.

Το χειρότερο κουσούρι που αφήνει το σχολείο είναι η εντύπωση πως η γνώση δεν είναι διασκεδαστική. Το να υποκύπτεις συνέχεια στη σαγήνη για την οποία μιλάει η Κάρσον είναι μία παράδοση ερωτική που φέρνει χαρές κι ηδονές κάθε φορά. Αλλά δεν είναι μόνο η απόλαυση. Διαβάζουμε σπουδαία κείμενα, γιατί είναι μία εξαιρετική μέθοδος γνώσης του κόσμου. Αυτό που κάνει το σχολείο είναι να αποκόπτει τα έργα της διάνοιας από τον κόσμο. Τα κάνει αυτοτελή πράγματα που ψάχνουν προκατασκευασμένη ερμηνεία. Αφαιρεί έτσι το μυστήριο και τη γοητεία και απ’ αυτά τα ίδια και απ’ το θέμα που πραγματεύονται. Υπάρχει προδιατυπωμένη απάντηση για όλα στο σύμπαν των Πανελλαδικών. Πρέπει απλά να τη θυμηθείς.

Η λογοτεχνία στο σχολείο γίνεται ένα πράγμα κλειστό. Βρωμάει μνημόσυνο. Στεγνό, άνευρο, ξενέρωτο και ασέξουαλ, το μάθημα είναι φτιαγμένο για να καταπνίγονται τα αναγνωστικά πάθη, για να νιώθεις δέος και σοβαρότητα μπροστά στα κείμενα, λες και μπαίνεις σ’ εκκλησία. Και τι με νοιάζουν οι τεχνικές του Καραγάτση; Και τι με νοιάζει να γράψω εκατό φορές ότι ο ρατσισμός είναι κακός όταν στο σχολείο δεν έρχομαι ποτέ σε επαφή με κείμενο γραμμένο από μαύρο; Πρέπει να μάθω οπωσδήποτε να λέω, δήθεν, πως μου αρέσει ο Παλαμάς; Και γιατί μπροστά σε ένα έπος όπως η Πολιτεία του Πλάτωνα να σταθώ στον μέλλοντα ή στον ενεστώτα του ρήματος αντί να συζητώ περί δικαίου (ο υπότιτλος του έργου) ή για το εάν ο κόσμος είναι όντως αληθινός; Πρέπει να παριστάνω ότι ηδονίζομαι να βρίσκω το συντακτικό και τη γραμματική στ’ αριστουργηματικά κείμενα του Αριστοτέλη, ενώ παράλληλα αγνοώ τη φιλοσοφία του;

Μ’ αυτή τη μέθοδο ξεχνώ τελείως το κείμενο του Αριστοτέλη. Αφήνεται ως τοτέμ στο πλάι. Παύει να μ’ αφορά. Διαβάζω τα φιλολογικά σχόλια απ’ το «βοήθημα». Μετά, κοιτάζω πάλι το «ιερό» κείμενο και ενώ θα ήθελα να θέτω διαρκώς στον Αριστοτέλη το ερώτημα «πώς να ζήσω;», νομίζω ότι υποχρεούμαι να θέσω το ερώτημα «πού είναι το ρήμα αυτής της πρότασης;». Πόσος χαμένος κόπος όταν τόσοι καλοί μεταφραστές μπορούν να βρουν τα ρήματα για λογαριασμό μου, ενώ κανείς δεν θα μπορέσει ποτέ να απαντήσει καλύτερα από εμένα στο ερώτημα της δικής μου, προσωπικής ευτυχίας και στο ζήτημα του εντελώς δικού μου, προσωπικού στοχασμού πάνω στα πράγματα που μου συμβαίνουν; Θέλω να πω, οι μαθητές πείθονται ότι τα μεγάλα κείμενα δεν τους αφορούν και πλήττουν. Τα κείμενα δεν τους λένε τίποτα έτσι αραχνιασμένα όπως τους σερβίρονται.

Αλλά το σχολείο κάνει κι ένα ακόμα κακό. Παίρνει τη γνώση και τη βάζει σε βάθρο. Κι αυτό κουμπώνει άσχημα με την εγκληματική διαρκή προτροπή «διάβασε τώρα να περάσεις και δεν χρειάζεται να διαβάσεις ξανά». Η γνώση είναι, σ’ ένα μέρος της, πάντα θνησιγενής. Τα είδωλά μας προορίζονται για αποκαθήλωση. Μόνο οι βλάκες έχουν μόνιμη γνώση. Οι άλλοι είναι χαωμένοι κι ευτυχείς σ’ έναν περίπλοκο κόσμο, όπου όλες οι σωστές θέσεις είναι πάντα προσωρινές. Το σχολείο θα έπρεπε να διδάσκει στα παιδιά να μαθαίνουν διαρκώς. Δηλαδή να μαθαίνουν και μετά να απορρίπτουν αυτό που έμαθαν για κάτι καλύτερο.

Δεν είναι η απόσταση, το βάθρο, η ιεραρχική σχέση, η υποταγή αυτό που ψάχνει η λογοτεχνία ή η φιλοσοφία. Η αναμέτρηση με τα πράγματα και τελικά μια ελευθερία στον νου και στη ζωή είναι μάλλον χαρακτηριστικές επιθυμητές καταστάσεις στις οποίες αποσκοπούν όσοι διαβάζουν. Ή απλά η ομορφιά. Η σκέτη ομορφιά. Γιατί δεν κάνει να πούμε ότι ολόκληρος Τόμας Μαν θα έλιωνε για ένα πονηρό αγορίστικο ή κοριτσίστικο βλέμμα; Γιατί δεν κάνει να πούμε ότι γι’ αυτό είναι μεγάλος συγγραφέας, επειδή μας κάνει να νιώθουμε ακριβώς αυτό το λιώσιμο διαβάζοντάς τον; Μα, γιατί τότε θα έσπαγαν τα μάγια της απόστασης ανάμεσα στο έργο και σ’ εμάς.

Το σχολείο, όπως φάνηκε και με τα θέματα των φετινών Πανελλαδικών, είναι σουρεάλ. Αναγκάζει τα παιδιά να εκθειάζουν την ανάγνωση, ενώ ταυτόχρονα τα βασανίζει μεθοδικά, τους τρώει το μυαλό με πληκτικά κείμενα, τους εθίζει σε κακάσχημα, αφύσικα ελληνικά και τους αφαιρεί κάθε χρόνο για ανάγνωση, ποίηση και φιλοσοφική σκέψη. Οι μαθητές γίνονται μικροί προπαγανδιστές της ανάγνωσης, ενώ ταυτόχρονα τη μισούν. Λένε τα λόγια που πρέπει να πουν – «αγαπώ το βιβλίο», «η ποίηση παίζει τεράστιο ρόλο στη ζωή μου» – σαν τα παιδάκια στον Κυνόδοντα που επαναλάμβαναν πόσο αγαπάνε την οικογένειά τους. Εξαναγκάζονται να μεταχειριστούν λεκτικό που δεν τους λέει τίποτε. Λέξεις που δεν περιγράφουν τη δική τους εμπειρία αλλά τις προσδοκίες κάποιας ασπρομάλλας επιτροπής «σοφών». Ετσι χάνουν την ευκαιρία να διδαχθούν την ικανότητα να μιλάνε με ακρίβεια και πάθος γι’ αυτά που τους αφορούν. Αλλά αυτό ακριβώς θα έπρεπε να διδάσκει το δημόσιο σχολείο. Και, ταυτόχρονα, ν’ αφήνει χώρο στους μαθητές να βρίσκουν στη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία παρηγοριές και συγκινήσεις, όχι ιερά εικονίσματα.

Η Βίβιαν Στεργίου είναι συγγραφέας