Αποτιμώντας την εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης

Η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης τον πρώτο χρόνο της θητείας της, στα κύρια σημεία.

Τα οργανωτικά: Η θεσμοθέτηση του επιτελικού κράτους θεωρήθηκε το δυνατό χαρτί για το μοντέλο της διακυβέρνησης, και σε αυτό το πλαίσιο συστήθηκε η θέση συμβούλου εθνικής ασφαλείας. Τόσο η προηγούμενη κυβέρνηση όσο και η παρούσα ως αντιπολίτευση είχαν ετοιμάσει η κάθε μία σχέδιο νόμου σύστασης Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας.

Οι προκλήσεις: Με την ανάληψη των καθηκόντων της η κυβέρνηση αντιμετώπισε τη διελκυστίνδα των προσφυγικών ροών στα νησιά. Αναμφίβολα η κρίση αυτή ήταν το προδόρπιο από την πλευρά της Τουρκίας.

Στην ίδια λογική εντάσσεται η ανάσχεση του καθοδηγούμενου κύματος προσφυγικής εισβολής μέσω του Εβρου τον Φεβρουάριο του ’20 με το κλείσιμο των συνόρων, αλλά και την αναστολή του ασύλου. Το κλείσιμο των συνόρων ήταν αναγκαίο μέτρο για την εθνική ασφάλεια της χώρας και αναλογικό, αφού δεν υπήρχε άλλος τρόπος για να ελεγχθεί η είσοδος των αιτουμένων άσυλο και ο διαχωρισμός όσων δεν εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή. Επικρίθηκε όμως από ακαδημαϊκούς και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων η νομιμότητα της αναστολής ασύλου ως υπερβολικό μέτρο. Μετά την επιτυχή διαχείριση του προβλήματος των ροών ο Πρωθυπουργός ζήτησε την αναθεώρηση της δήλωσης ΕΕ – Τουρκίας για το Προσφυγικό, χωρίς να υπάρχει συνέχεια.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο: Την Παρασκευή 26/6 μετά από επτάμηνο πάγωμα στις επαφές εξαιτίας της κλιμακούμενης τουρκικής στάσης μετά το μνημόνιο, υπήρξε ως πρώτο βήμα ωριαία επικοινωνία του έλληνα πρωθυπουργού με τον τούρκο πρόεδρο, μια θετική εξέλιξη.

Είναι γεγονός ότι τις ελληνοτουρκικές σχέσεις έχει επισκιάσει η υλοποίηση του τουρκικού θεωρήματος της «Γαλάζιας Πατρίδας». Από τον Νοέμβριο του ’18 ήταν γνωστή η εισήγηση του Χουλουσί Ακαρ περί χάραξης μιας διαγώνιας οριοθέτησης σε συμφωνία με τη Λιβύη. Με το θεώρημα της «Γαλάζιας Πατρίδας» στην Αν. Μεσόγειο η Τουρκία επιδιώκει με μια ακραία οριοθέτηση να αφαιρέσει από την Ελλάδα θαλάσσιες ζώνες που αποτελούν προβολή των νησιωτικών ακτών, την επήρεια των οποίων εκμηδενίζει προκειμένου να συναντήσει απόμακρες λιβυκές ακτές.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο που συνήφθη στις 27 Νοεμβρίου 2019 ήταν τεκτονικός σεισμός, αφού αφαιρεί θαλάσσια περιοχή στην Αν. Μεσόγειο σχεδόν ίση με την έκταση της Πελοποννήσου, όπου η Ελλάδα ευλόγως διεκδικεί υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ δυνάμει των ακτών των νησιών του τόξου Ρόδου – Κρήτης. Στην περιοχή αυτή μόνο η Ελλάδα και η Αίγυπτος νομίμως διεκδικούν. Η σύναψη του μνημονίου δεν αποφεύχθηκε ούτε με προηγούμενη οριοθέτηση με την Αίγυπτο. Μετά ταύτα, πέραν των επίσημων διαμαρτυριών, ακολούθησε η διεθνοποίηση του θέματος προκειμένου αφενός να ενημερωθούν οι άλλες χώρες για την παραβατικότητα της Τουρκίας και αφετέρου η χώρα να εξασφαλίσει στήριξη. Αναζητώντας διεξόδους και ισορροπίες στα νέα δεδομένα έγιναν επαφές και συναντήσεις με τον Χάφταρ, ως διεκδικητή της εξουσίας στη Λιβύη, εάν κατάφερνε να καταλάβει την Τρίπολη, κινήσεις υψηλού ρίσκου. Η πραγματικότητα δεν θα μεταβαλλόταν αφού το μνημόνιο μπορούν να ακυρώσουν μόνο τα συμβαλλόμενα μέρη και για συγκεκριμένους λόγους, και όχι ισχυρισμοί ότι «το μνημόνιο είναι άκυρο». Ούτε άλλη πράξη πέραν της επικύρωσης, ούτε η πρωτοκόλληση ούτε η δημοσίευση μπορούσαν να μεταβάλουν την πραγματικότητα ισχύος του.

Ο χρόνος κυλάει ανεπιστρεπτί, όμως με την αντίρρησή μας προς το επίμαχο μνημόνιο, λόγω διεκδικήσεών μας, έχει γεννηθεί διαφορά. Συνεπώς η ειρηνική επίλυση, εννοώντας και τη δικαστική επίλυση, είναι το πρόσφορο μέσο και πρέπει να γίνουν αποφασιστικά βήματα στρατηγικής προς αυτή την κατεύθυνση. Η αποτροπή που ζητείται σε κάθε τέτοια περίπτωση δεν επιλύει τη διαφορά. Η οριοθέτηση με την Αίγυπτο κρίνεται όντως αναγκαία για την κατοχύρωση κυριαρχικών δικαιωμάτων, και πρέπει να ολοκληρωθεί, όμως δεν είναι η μαγική λύση της διαφοράς, αφού ναι μεν την τεκμηριώνει, αλλά η διευθέτηση παραμένει ζητούμενο. Η ειρηνική επίλυση, ως πάγια στρατηγική της Ελλάδας απέναντι στα οξυμένα ελληνοτουρκικά προβλήματα, απαιτεί επαφή και ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας.

Το κλείσιμο των εκκρεμοτήτων: Ορθώς επιλέγεται να κλείσουν όλα τα ανοικτά θέματα με τις γειτονικές χώρες. Η εκκρεμότητα με την Ιταλία ήταν ευχερής στην επίλυση, διότι υπήρχε το προηγούμενο της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και υπήρχε συναίνεση ως προς το όριο και τη θέσπιση θαλάσσιων ζωνών. Δεν μεταβλήθηκε η προηγούμενη οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας εξαιτίας και της επίσπευσης σύναψης της νεότερης συμφωνίας. Παράλληλα προβλέφθηκε δυνατότητα – με τροποποίηση κανονισμού αλιευτικής πολιτικής – όρων να αλιεύουν οι Ιταλοί από τα 6νμ που είναι η αιγιαλίτιδα ζώνη της Ελλάδας σήμερα ως τα 12νμ, μετά την επέκτασή της. Αυτός ήταν ο λόγος που αναβαλλόταν η ολοκλήρωση της σύναψης και η διευθέτηση παραπέμφθηκε στον ευρωπαϊκό κανονισμό αλιευτικής πολιτικής. Η συμφωνία αυτή λειτουργεί ως έναυσμα για μελλοντικές οριοθετήσεις.

Οι συνεργασίες: Οι δύο τριμερείς συναντήσεις με Αίγυπτο και Κύπρο καθώς και με Ισραήλ και Κύπρο συνεχίζονται αδιάλειπτα.

Η συμφωνία των Αθηνών του Ιανουαρίου ’20 για τη δημιουργία του αγωγού East Med για τη μεταφορά φυσικού αερίου από την Αν. Μεσόγειο προς την Ευρώπη ήταν θετική εξέλιξη, συμφωνία που επεξεργάστηκαν διαδοχικά κυβερνήσεις από το 2010. Δεν συνδέθηκε ως απάντηση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, διότι προωθεί τη συνεργασία με το Ισραήλ και την Κύπρο, δύο νέες χώρες στο ενεργειακό παιχνίδι. Σε αυτήν δεν συμμετείχε η Τουρκία, η οποία το εκμεταλλεύτηκε για να επιτείνει τον ισχυρισμό περί απομόνωσής της. Η συμφωνία απαιτεί την ανάληψη πρωτοβουλιών που θα προάγουν τη σημασία του έργου και με βάση μελέτη χρηματοδοτούμενη από την ΕΕ θα προσελκυσθούν επενδυτές.

Επικοινωνιακή διαχείριση: Το ζήτημα του ερευνητικού σκάφους «Oruc Reis», το οποίο χωρίς να διεξάγει σεισμικές έρευνες έπλεε 200 χλμ. νοτιοανατολικά του Καστελλόριζου, θεωρήθηκε ότι παραβίαζε ελληνική υφαλοκρηπίδα, ενώ από την ταχύτητα που έπλεε, προφανώς διενεργούσε ελεύθερη διέλευση. Τη σύγχυση διαδέχθηκε το ευφυολόγημα ότι το ερευνητικό σκάφος ήταν έρμαιο του ανέμου. Ανάλογη σύγχυση παρ’ ολίγον να προκληθεί με τα σύνορα του Εβρου και την πιθανή δημιουργία γκρίζων ζωνών, αφού λόγω των γεωφυσικών συνθηκών δημιουργούνται δήθεν κενά ή προϋποθέσεις επαναβεβαίωσης ή εξακρίβωσης της κυριαρχίας.

Συνέχεια του κράτους: Περιλαμβάνει προηγούμενες προσπάθειες να διευθετηθούν διαφορές. Αυτές αφορούν τις διερευνητικές επαφές με την Τουρκία που έχουν ανασταλεί μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα στην Τουρκία το 2016. Σε αυτή τη λογική ανήκει και η ελληνοϊταλική συμφωνία, καθώς και η προσπάθεια για την οριοθέτηση με την Αλβανία. Αναμένεται επίσης η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης στο Ιόνιο μετά από κλείσιμο κόλπων και χάραξη ευθειών γραμμών βάσης, μια έτοιμη εργασία.

Μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών, που με την οριστική διευθέτηση της διένεξης συνέβαλε στη σταθερότητα, και δεδομένων των συνθηκών αλλά και αναβαθμισμένου ενδιαφέροντος της περιοχής των Δυτικών Βαλκανίων, η Ελλάδα πρέπει να κεφαλαιοποιήσει τα οφέλη από τη συμφωνία με αντίστοιχες πρωτοβουλίες. Δεν πρέπει μια συμφωνία με διεθνές αντίκτυπο να περιπέσει σε αδράνεια.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.