Προς ένα Νέο Σύμφωνο για Μετανάστευση και Ασυλο

Τον Ιανουάριο του 2020 η νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι στις βασικές της προτεραιότητες είναι η κατάθεση μιας νέας πρότασης για το άσυλο και τη μετανάστευση.  Το Νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Ασυλο επρόκειτο να κυκλοφορήσει τον Μάρτιο του 2020. Εκτοτε έχει αναβληθεί δύο φορές, με νέο εκτιμώμενο χρόνο ανακοίνωσης το φθινόπωρο του 2020.

Η καθυστέρηση οφείλεται εν μέρει στη πανδημία COVID-19, αλλά πρωτίστως στην προσπάθεια γεφύρωσης των διαφορών μεταξύ των κρατών-μελών σχετικά με τον επιμερισμό των βαρών και τις κοινές διαδικασίες ασύλου. Σε ορισμένα σημεία φαίνεται ότι τα κράτη-μέλη έχουν ήδη κάποιους κοινούς τόπους. Η ανάγκη για ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, η αναδιαμόρφωση του τρόπου επιστροφής στις χώρες καταγωγής και η βελτίωση των σχέσεων με χώρες διέλευσης είναι οι τρεις συγκλίνοντες άξονες.

Οι προτάσεις διαφοροποιούνται ως προς την αλληλεγγύη. Η γερμανική πρόταση, που είχε κατατεθεί πριν από την πανδημία, ζητούσε επεξεργασία των αιτημάτων ασύλου στα εξωτερικά σύνορα και μετέπειτα επιμερισμό αναγνωρισμένων προσφύγων στις χώρες-μέλη. Ουσιαστικά πρόκειται για μια τροποποιημένη μορφή του Κανονισμού του Δουβλίνου. Οι χώρες του Βίσεγκραντ στον αντίποδα αρνούνται οποιονδήποτε επιμερισμό και προωθούν τον άξονα επιστροφών και παραμονής αιτούντων άσυλο στις τρίτες χώρες.

Η μόνη πρόταση που επιδιώκει ουσιαστική αλληλεγγύη είναι αυτή που κατατέθηκε από την Ελλάδα, την Κύπρο, την Ιταλία, τη Μάλτα και την Ισπανία.  Οι χώρες στα εξωτερικά σύνορα αναζητούν στήριξη αλλά συγχρόνως αποπειρώνται να καταθέσουν μια ολιστική πρόταση για τη μετανάστευση, που να στοχεύει σε επιμερισμό προσφύγων, επιστροφές, αλλά συνδυασμένες με πληρέστερη και ασφαλέστερη επανένταξη των μεταναστών στις χώρες καταγωγής τους, και νόμιμους τρόπους εισόδου στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Βάση της πρότασης αποτελεί η υποχρεωτική αλληλεγγύη. Συγχρόνως φαίνεται ότι το αίτημα της Ελλάδας για εξαίρεση σε περίπτωση κρίσεων (όπως στον Εβρο) θα ενσωματωθεί σε κάποια μορφή. Είναι σημαντικό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να θέσει όρια και να υπάρχει ουσιαστικός μηχανισμός εποπτείας της εφαρμογής της πρότασης, που δεν θα πρέπει να εναπόκειται στη κρίση της χώρας-μέλους, αλλά της Επιτροπής και του Συμβουλίου, κυρίως προς αποφυγή κατάχρησης αλλά και προστασίας των δικαιωμάτων των μεταναστών και των αιτούντων άσυλο. Παρ’ όλα αυτά, είναι από τις ελάχιστες φορές που η Ελλάδα βγαίνει μπροστά με ολοκληρωμένη πρόταση για την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική επενδύοντας στην εξωτερική πολιτική της μετανάστευσης. Εξακολουθεί όμως να υστερεί σημαντικά στην εσωτερική διαχείριση, τόσο σε ό,τι αφορά τις συνθήκες διαβίωσης, όσο και την πρόσβαση στο άσυλο και την ένταξη όσων έχουν λάβει καθεστώς προστασίας.

Οι γεωγραφικές προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κρατών-μελών είναι βέβαιο ότι θα επηρεάσουν τη δομή του νέου Συμφώνου. H Αφρική συνεχίζει να πλήττεται από συγκρούσεις, ενώ στη Νοτιοανατολική Ασία η πανδημία έχει οδηγήσει σε αύξηση της ανεργίας, είτε στη βιομηχανία ενδυμάτων, είτε στη μεταποίηση και στον γεωργικό τομέα. Τα εμβάσματα στην Αφρική και την Ασία θα μειωθούν ως αποτέλεσμα της οικονομικής ύφεσης, επηρεάζοντας εκατομμύρια οικογένειες που εξαρτώνται από αυτή την άμεση πηγή εισοδήματος, και σε αρκετές περιπτώσεις η απώλειά τους θα λειτουργήσει ως κινητήρια δύναμη για τη μετανάστευση.

Το Νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Ασυλο είναι η τελευταία ευκαιρία της Ευρωπαϊκής Ενωσης να δημιουργήσει μια ολιστική και κοινή προσέγγιση για το ζήτημα αυτό με γνώμονα όχι μόνο τα συμφέροντα των κρατών-μελών, αλλά και την προστασία των μεταναστών και αιτούντων άσυλο.

Η Αγγελική Δημητριάδη είναι κύρια ερευνήτρια, επικεφαλής Προγράμματος Μετανάστευσης του ΕΛΙΑΜΕΠ