Η πανδημία και η σουηδική τραγωδία

Με 5.000 νεκρούς, από τους οποίους περίπου 50% στο σύστημα φροντίδας ηλικιωμένων, δεν μπορούμε παρά να μιλάμε για αποτυχία της σουηδικής στρατηγικής αντιμετώπισης της επιδημίας του κορωνοϊού. Σε ένα πρώτο επίπεδο, το λάθος μπορεί να εντοπιστεί στην ίδια τη στρατηγική: Στο ότι έθεσε κανόνες συμπεριφοράς των πολιτών, περίπου όπως όλες οι άλλες χώρες, χωρίς όμως αυστηρά μέτρα επιτήρησης και κυρώσεων, ελπίζοντας στην αυτοπειθαρχία των πολιτών, αλλά και σε μια μη ομολογούμενη προσδοκία «ανοσίας της αγέλης».

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, αποκαλύφθηκε ότι ούτε οι περιφέρειες ούτε οι δήμοι είχαν αποθέματα υγειονομικού υλικού, καθώς ήδη από τη δεκαετία του 2000 τα αποποιήθηκαν, παρά τις σχετικές οδηγίες. Οι προσπάθειες κεντρικού συντονισμού για την αγορά και την κατανομή υγειονομικού υλικού καθυστέρησαν σημαντικά λόγω της σύγχυσης αρμοδιοτήτων και της έλλειψης προσφοράς.

Ωστόσο, είναι ατελής και προβληματική η αναζήτηση της πηγής των λαθών στο αποκεντρωμένο μοντέλο διοίκησης, διότι μεταξύ άλλων παραγνωρίζει ότι το φημισμένο σε όλο τον κόσμο σουηδικό μοντέλο κοινωνικού κράτους στηρίχθηκε σε αυτό: Στη δημιουργία δηλαδή σχετικά ανεξάρτητων (προς την τρέχουσα πολιτική ρητορική) επαγγελματικών (με την έννοια professional) γραφειοκρατικών συστημάτων, στελεχωμένων με εξειδικευμένους υπαλλήλους που δρουν με βάση όχι το δικό τους συμφέρον ή ηθική, αλλά – σύμφωνα με το ιδεότυπο γραφειοκρατίας του Μαξ Βέμπερ – με βάση το συμφέρον και την ηθική των νόμων και της πολιτικής. Η ανάπτυξη των δυτικών κοινωνιών και ιδιαίτερα των βορειοευρωπαϊκών στηρίχθηκε στη σταδιακή δημιουργία μιας τέτοιας γραφειοκρατικής οργάνωσης της δημόσιας διοίκησης αλλά και στις σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ της πολιτικής και των υπαλλήλων της δημόσιας διοίκησης.

Η βασική, λοιπόν αιτία της αποτυχίας μπορεί να αναζητηθεί ακριβώς στην αποσάθρωση του συστήματος αυτού με σειρά μεταρρυθμίσεων τα τελευταία 35 χρόνια, οι οποίες σχεδιάστηκαν και επιβλήθηκαν στη βάση του νεοφιλελεύθερου διοικητικού μοντέλου του New Public Management (NPM). Σύμφωνα με αυτό, δεν είναι οι πολιτικοί, οι γραφειοκράτες και οι ειδικοί που θα καθορίσουν την ποιότητα και οικονομική αποτελεσματικότητα των δημόσιων υπηρεσιών (Παιδεία, Υγεία, υποδομές, κ.τ.λ.) αλλά οι ίδιοι οι πολίτες, με τις ελεύθερες επιλογές τους. Ο μόνος επομένως τρόπος εξασφάλισης της ποιότητας και αποτελεσματικότητας των δημόσιων υπηρεσιών είναι η έκθεσή τους στον ανταγωνισμό της ελεύθερης αγοράς.

Η χρηματοδότηση π.χ. μιας ανεξάρτητης μονάδας υγείας εξαρτάται από τον αριθμό των ασθενών που την επιλέγουν και τoν αριθμό των ιατρικών πράξεων ανεξαρτήτως αποτελέσματος. Η λογική αυτή οδήγησε σε ανταγωνισμό και έλλειψη συνεργασίας ακόμη και μεταξύ των κλινικών του ίδιου νοσοκομείου, σε πληθώρα ιατρικών πράξεων, ακόμη και αχρείαστων με στόχο την υψηλότερη χρηματοδότηση.

Αντίστοιχο και ίσως μεγαλύτερο πρόβλημα υπάρχει και στις μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων, όπου η ποιότητα -αποτελεσματικότητα μετρώνται με τον αριθμό πράξεων φροντίδας (16 λεπτά για φαγητό, 22 λεπτά για ντους, κ.τ.λ.), με αντίστοιχη χρηματοδότηση. Αυτό οδήγησε στην εντατικοποίηση της εργασίας, τη μείωση των μισθών, τον διορισμό ανειδίκευτων και ωρομισθίων και την τυποποίηση (αποπροσωποποίηση) των σχέσεων με τους ηλικιωμένους. Είναι χαρακτηριστικό, ότι – όπως αποκαλύφθηκε κατά την περίοδο της πανδημίας – εργαζόμενοι που ήταν άρρωστοι συνέχισαν να εργάζονται, διότι διαφορετικά θα έχαναν εισόδημα, με τραγικές συνέπειες για τους ηλικιωμένους.

Η αποτυχία της σουηδικής στρατηγικής, λοιπόν, δεν οφείλεται μόνο σε αυτή καθαυτήν τη στρατηγική. Η πανδημία αποκάλυψε πως η αποτελεσματική δημόσια διοίκηση που πίστευε ότι είχε η χώρα, δεν υπάρχει πια.

Ο Φώτης Θεοδωρίδης είναι καθηγητής στον Τομέα Οργάνωσης και Διοίκησης του Νότιου Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης (Södertörns högskola)

Ο Μιχάλης Κυριακίδης είναι δημοσιογράφος