«Δεν υπάρχει ρόλος για τον Τραμπ στο αρχαίο δράμα»

Είναι 2008. Οι τρεις πρόεδροι, τότε, του Actors Studio – Αλ Πατσίνο, Eλεν Μπέρστιν και Χάρβεϊ Καϊτέλ – κάνουν πρόταση στον Ανδρέα Μανωλικάκη να αναλάβει τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή. Ο Eλληνας που είχε φτάσει χρόνια πριν στη Νέα Υόρκη με μια βαλίτσα και υποτυπώδη αγγλικά ήταν ήδη Διά Βίου και Διοικητικό Μέλος του Actors Studio και Πρόεδρος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Actors Studio Drama School στο Πανεπιστήμιο Pace της Νέας Υόρκης. Οταν ο Αλ Πατσίνο τον καλεί στο σπίτι του προκειμένου να συζητήσουν για το μέλλον του Actors Studio (τελικά το γεγονός ότι θα διηύθυνε και το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα και το Actors Studio απετέλεσε εμπόδιο και το σχέδιο των τριών Προέδρων δεν προχώρησε), ο Μανωλικάκης έχει μαζί του έναν αυτοσχέδιο τόμο, που αποτελείται από έρευνες πολλών ετών για τη σκηνοθεσία, την υποκριτική, με κείμενα στα ελληνικά, στα αγγλικά, στα γαλλικά, όλη την ύλη που συγκέντρωσε στα τόσα χρόνια εμπειρίας. «Κατάλαβε πόσο κόπο και γνώση χρειάστηκε για να μαζευτεί αυτό το υλικό. Το έπιασε σαν ένα πολύτιμο Ευαγγέλιο. Το ξεφύλλισε με μεγάλη προσοχή και μου το επέστρεψε σαν να κρατούσε εύθραυστο κρύσταλλο» θυμάται ο Ανδρέας Μανωλικάκης. «Εκείνη τη στιγμή είδα πως ενεργοποιήθηκε αμέσως η ευαισθησία του μεγάλου ηθοποιού. Ηταν σαν μάθημα. Στην υποκριτική, ανάλογα με τη σημασία τους, «εκτιμάς και σέβεσαι» τους ανθρώπους, τους χώρους και τα πράγματα που έρχεσαι σε επαφή. Οπως ακριβώς κάνει ο Πατσίνο με τους ρόλους του».

Ισως ήταν συμβολικό, γιατί ο σημαντικότερος ρόλος του έλληνα σκηνοθέτη και καθηγητή είναι η ζωή του. Από την Αγία Παρασκευή όπου μεγάλωσε με τον πατέρα του Γιάννη Μανωλικάκη να είναι δημοσιογράφος στα «ΝΕΑ» και στο «ΒΗΜΑ» και, αργότερα, το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, στο Παρίσι στη Σχολή του Ανδρέα Βουτσινά και στη Διεθνή Σχολή Μιμικής του Μαρσέλ Μαρσό και μετά στη Νέα Υόρκη και στο Actors Studio ο Ανδρέας Μανωλικάκης έχει μια ζωή σαν σενάριο ταινίας, γεμάτο αναπάντεχες συμπτώσεις και σημαντικές συναντήσεις. Είναι συνεχιστής μιας παράδοσης που κυριαρχεί στο θέατρο και στην Εβδομη Τέχνη από τα μέσα του περασμένου αιώνα. Στις αίθουσες του Actors Studio μαθήτευσαν ηθοποιοί όπως ο Μάρλον Μπράντο, ο Τζέιμς Ντιν, η Μέριλιν Μονρόε, ο Αλ Πατσίνο, ο Ρόμπερτ ντε Νίρο. Η μεγάλη Ελεν Μπέρστιν έχει πει για εκείνον ότι «κατανοεί τη δουλειά του Στανισλάφσκι και του Βαχτάνγκοφ καλύτερα από κάθε δάσκαλο ή αναλυτή από την εποχή που ο Λι Στράσμπεργκ δίδασκε στο Actors Studio».

Αν αυτή η συνάντηση γινόταν στην πόλη του, τη Νέα Υόρκη, θα τρώγαμε στο αγαπημένο του εστιατόριο. Το γαλλικό Augustine, στη γειτονιά του. «Και μετά θα συνεχίζαμε δίπλα, στο μπαρ του υπέροχου Temple Court του ξενοδοχείου Beekman».

Αν ερχόταν κάποιος σήμερα στη Νέα Υόρκη τι θα έβλεπε; Ποια είναι η αίσθηση στην πόλη μετά τους χιλιάδες θανάτους λόγω κορωνοϊού, τα μέτρα περιορισμού και τις διαδηλώσεις για τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ;

Την ημέρα είναι σαν την Αθήνα τον Δεκαπενταύγουστο. Τη νύχτα μοιάζει με εγκαταλελειμμένη πόλη. Η ρατσιστική δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ και οι διαδηλώσεις σε όλη χώρα επιβάρυναν την ψυχολογία για την παταγώδη αποτυχία του ανθρώπινου είδους.

Πώς ήταν οι μέρες της καραντίνας; Πώς είναι να επικρατεί απόλυτη σιγή σε μια από τις πιο πολύβουες πόλεις του κόσμου;

Η απόλυτη σιγή της Νέας Υόρκης υπογραμμίζει την εφιαλτική παρουσία του θανάτου που μας έχει περικυκλώσει. Ελπίζω αυτή εμπειρία να μας διδάξει πως η ευτυχία βρίσκεται στα απλά και καθημερινά πράγματα που μέχρι σήμερα τα θεωρούσαμε δεδομένα και τα υποτιμούσαμε.

Η Νέα Υόρκη βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα της πανδημίας στις ΗΠΑ. Οι σκηνές – ιδίως σε εμάς στην Ελλάδα όπου η κατάσταση αντιμετωπίστηκε ανέλπιστα καλά – έμοιαζαν εξωπραγματικές. Ως Ελληνας θα πρέπει να αισθανόσασταν περίεργα όταν βλέπατε την κατάσταση στην Ελλάδα και τους συγκρίνατε με την πλήρη έλλειψη προετοιμασίας στις ΗΠΑ.

Η ελληνική κυβέρνηση φάνηκε έτοιμη και σοβαρή. Ο εντυπωσιακά μικρός αριθμός των ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους σε σχέση με τον πληθυσμό των δέκα εκατομμυρίων αποτελεί ένα επίτευγμα που θα μείνει στην ιστορία της χώρας μας.

Στην ιστορία των ΗΠΑ τι θα μείνει;

Η έλλειψη προετοιμασίας, πρόνοιας, στρατηγικής, ωριμότητας και φροντίδας. Ο πρόεδρος, οι κυβερνήτες, οι δήμαρχοι, οι πολίτες, φάνηκαν λίγοι απέναντι στη πανδημία, την οποία γνώριζαν και ήξεραν ότι έρχεται. Χάθηκαν χιλιάδες ζωές από την επιπολαιότητα και την ανικανότητά τους.

Πολλοί αναρωτιούνται: Είναι δυνατόν να συμβαίνουν όλα αυτά έπειτα από 8 χρόνια Ομπάμα, ενός από τους πιο προοδευτικούς προέδρους στην ιστορία της χώρας;

Από τη στιγμή που ένας τύπος σαν τον Τραμπ γίνεται πρόεδρος, όλα είναι πιθανά να συμβούν.

Το Actors Studio Drama School έβγαλε ανακοίνωση με την οποία εκφράζει τη θλίψη του για την δολοφονία του Φλόιντ και τόσων άλλων Αφροαμερικανών από την αστυνομική βία. Παρότι τα περιστατικά είναι πολλά το θέμα δεν αντιμετωπίζεται. Είναι εγγενές πρόβλημα της αμερικανικής κοινωνίας;

Ο ρατσισμός στη χώρα είναι απύθμενος και σε πολλούς συνδυασμούς. Ούτε 80 χρόνια δεν θα ήταν αρκετά να βελτιώσουν την κατάσταση.

Ο κορωνοϊός έχει πλήξει ιδιαίτερα την τέχνη. Οι εικόνες από τα θέατρα στη Γερμανία που παίζουν με πολύ λίγους θεατές προκαλούν έκπληξη. Θα αλλάξει το θέατρο, λόγω αυτής της κρίσης;

Το θέατρο είναι μια τελετουργία που απαιτεί την ανθρώπινη επαφή και συμμετοχή πάνω και κάτω από την σκηνή. Ενας ζωντανός οργανισμός που γεννιέται και πεθαίνει σε έναν συγκεκριμένο χώρο και χρόνο. Οποιαδήποτε δραστική αλλαγή αυτής της συνθήκης θα καταργούσε το θέατρο. Θα πρέπει να ονομαστεί κάπως αλλιώς.

Στο Actors Studio έχουν περάσει οι μεγαλύτεροι ηθοποιοί: Κάποιους δεν τους προλάβατε όπως ο Μάρλον Μπράντο, η Μέριλιν Μονρόε, ο Τζέιμς Ντιν, με κάποιους συνεργάζεστε όπως η Ελεν Μπέρστιν, Αλ Πατσίνο, ο Αλεκ Μπάλντγουιν, και κάποιοι έχουν σπουδάσει στις τάξεις σας και σήμερα είναι γνωστοί, όπως ο Μπράντλεϊ Κούπερ. Πώς έχει αλλάξει η μελέτη της υποκριτικής και της σκηνοθεσίας στα χρόνια που βρίσκεστε εσείς εκεί; Τελικά το ταλέντο υπάρχει ή δημιουργείται με δουλειά;

Ο πυρήνας της μελέτης και της εκπαίδευσης δεν έχει αλλάξει διότι δεν έχουν αλλάξει τα βασικά προβλήματα του ηθοποιού και του σκηνοθέτη. Το ερώτημα είναι ποιοι πραγματικά μελετούν σε βάθος. Εκεί βρίσκεται το πρόβλημα. Υπάρχουν πολλές Δραματικές Σχολές και πανεπιστημιακά θεατρικά προγράμματα. Φοιτούν πολλοί μαθητές και διδάσκουν πολλοί καθηγητές παγκοσμίως. Πόσο έχουν μελετήσει οι καθηγητές το αντικείμενο της διδασκαλίας τους; Πόσο έγκυρη είναι η γνώση που παίρνουν οι μαθητές; Η άγνοια, η σύγχυση και η παραπληροφόρηση κυριαρχούν στις τάξεις των Σχολών και των πανεπιστημίων. Στις ΗΠΑ πρόεδροι πανεπιστημιακών θεατρικών προγραμμάτων Στανισλαφσκικής φιλοσοφίας έχουν βασικές ελλείψεις στη γνώση και κατανόηση του Στανισλάφσκι αλλά και των σημαντικών αμερικανών δασκάλων υποκριτικής. Απόφοιτοι με Μάστερ στη Ρωσία αγνοούν τη δουλειά του Βαχτάνγκοφ, ο οποίος βελτίωσε το Σύστημα Στανισλάφσκι και επηρέασε σημαντικά την αμερικανική σχολή υποκριτικής. Είναι σαν να σπουδάζει κάποιος τους αρχαίους φιλοσόφους και να μη γνωρίζει τον Αριστοτέλη.

Οσο για το ταλέντο, αυτό ή το έχεις ή δεν το έχεις. Καμία εκπαίδευση δεν σου δίνει ταλέντο. Ομως το ταλέντο χρειάζεται χρόνο και την κατάλληλη εκπαίδευση για να αποδώσει. Ακόμη και ο λιγότερο ταλαντούχος με σωστή εκπαίδευση φτάνει σε ένα καλό επίπεδο.

Το Actors Studio έχει γύρω του έναν μύθο. Η τέχνη, όπως και όλα τα άλλα, αλλάζει με την πάροδο των ετών. Ακολουθείτε τις αλλαγές ή διατηρείτε τις παραδόσεις που ανέδειξαν τον θεσμό;

Το Σύστημα Στανισλάφσκι είναι το αποτέλεσμα προσπαθειών πολλών αιώνων, από ηθοποιούς που έψαχναν τρόπους για να είναι πειστικοί πάνω στη σκηνή. Ο Στανισλάφσκι δημιούργησε ένα είδος «υποκριτικής γραμματικής», στη συνέχεια και με τη συνεισφορά άλλων σημαντικών καλλιτεχνών και ιδιαίτερα του Βαχτάνγκοφ και του Λι Στράσμπεργκ έχουμε σήμερα μια διαδικασία εκπαίδευσης ηθοποιών, μέσα από την οποία μπορεί ο ηθοποιός να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις διαφορετικών στυλ έργων και σκηνοθεσιών.

Οι αλλαγές και οι βελτιώσεις έγιναν με την πάροδο των αιώνων. Από εκεί και πέρα είναι θέμα σωστής εκπαίδευσης για να μπορεί ο ηθοποιός να τιθασεύσει το υποκριτικό του όργανο το οποία προβάλλει μεγαλύτερη αντίσταση από αυτή που προβάλλει το μάρμαρο στον γλύπτη. Οι διαδικασίες εκπαίδευσης και οι σπουδαίες ερμηνείες των Μελών του Actors Studio δημιούργησαν τον μύθο που το περιβάλλει.

Πώς βλέπετε το θέατρο στην Ελλάδα;

Ως επί το πλείστον έχει ελλείψεις στην υποκριτική, τη σκηνοθεσία, την κατανόηση του συγγραφέα και τις συνθήκες εργασίας. Επ’ ευκαιρία των επικείμενων εκλογών στο Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, θέλω να τονίσω πως το ΣΕΗ δεν πρέπει να λειτουργεί ως πολιτικό κόμμα. Ο στόχος του είναι η προστασία του επαγγέλματος και των μελών του. Συνιστώ στους ψηφοφόρους να απαιτήσουν από τους υποψηφίους να παρουσιάσουν πριν από τις εκλογές τούς στόχους και τις λύσεις που προτείνουν, για να ξέρουν ποιον και γιατί θα ψηφίσουν.

Κάθε χρόνο κάνετε Master Class τόσο στην Αθήνα όσο και σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Θεωρείτε ότι το επίπεδο των ελλήνων ηθοποιών είναι καλό;

Σε σύγκριση με το επίπεδο των ξένων ηθοποιών δεν είναι καλό. Δεν είναι θέμα ταλέντου, αλλά σωστής εκπαίδευσης. Ο σωστά εκπαιδευμένος έλληνας ηθοποιός δεν υστερεί σε τίποτε από τους ξένους. Ο λόγος που η εξαιρετική σκηνοθέτις Ιωάννα Μιχαλακοπούλου πρότεινε να οργανώσει το σεμινάριό μου υποκριτικής στην Ελλάδα ήταν για να έρθουν οι έλληνες ηθοποιοί σε επαφή με τη συγκεκριμένη διαδικασία εκπαίδευσης.

Χαίρομαι που μέσα στα 25 χρόνια που διδάσκω τα σεμινάρια υποκριτικής πάνω στο Σύστημα του Στανισλάφσκι και τη Μέθοδο του Actors Studio στην Ελλάδα έχουν παρακολουθήσει ηθοποιοί που στη συνέχεια έκαναν σημαντικές ερμηνείες, προτάθηκαν για βραβεία όπως η Ντάνη Γιαννακοπούλου και άλλοι, ή βραβεύτηκαν όπως ο Κωνσταντίνος Μπιμπής, σκηνοθετούν και διδάσκουν όπως η σημαντική ηθοποιός Εβίτα Ζημάλη, η οποία διδάσκει αυτή τη διαδικασία υποκριτικής στη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου μετά από πρόσκληση του Καλλιτεχνικού Διευθυντή του Εθνικού Θέατρου Δημήτρη Λιγνάδη.

Τι θα λέγατε για το επίπεδο των θεατρικών σπουδών στην Ελλάδα;

Επιεικώς μετριότατο. Η πληθώρα των Σχολών, των δασκάλων και των ενδιαφερομένων να σπουδάσουν υποκριτική έχουν δημιουργήσει μια αφύσικη κατάσταση. Η διδασκαλία απαιτεί βαθιά γνώση της υποκριτικής διαδικασίας, της λειτουργίας του υποκριτικού οργάνου και το πώς θα μεταφερθεί αυτή η γνώση στον κάθε μαθητή ξεχωριστά. Ελάχιστοι είναι αυτοί που μπορούν να διδάξουν σωστά την υποκριτική τέχνη.

Θα σκεφτόσασταν να επιστρέψετε στην Ελλάδα και να ασχοληθείτε με την σκηνοθεσία ή με τη διδασκαλία, μόνιμα;

Στο εξωτερικό όλα αυτά τα χρόνια ήταν σαν να έπαιζα κάθε μέρα ντέρμπι με την Μπαρτσελόνα. Θέλει υπεράνθρωπες προσπάθειες για να βγεις πρωταθλητής σε όποιο επάγγελμα κι αν επιλέξεις. Εφτασα στο ανώτατο επίπεδο στον χώρο μου, τη θεατρική εκπαίδευση και διδασκαλία. Τώρα ετοιμάζομαι για την επιστροφή στην Ελλάδα. Επεξεργάζομαι διάφορα σχέδια και προτάσεις για διδασκαλία και σκηνοθεσία στην Ελλάδα και σε άλλες πόλεις της Ευρώπης. Θα συνεχίσω να διδάσκω υποκριτική στην Ελλάδα αλλά θα προσθέσω και σεμινάρια σκηνοθεσίας που το ζητούν πολλοί. Η υποκριτική με ενδιαφέρει εφόσον είναι κατάλληλες οι συνθήκες.

Η αρχαία τραγωδία φαίνεται να ανταποκρίνεται σε κάθε εποχή και σχεδόν σε όλες τις περιστάσεις. Ποια σας θυμίζει την εποχή μας; Ο πρόεδρος Τραμπ τι ρόλο θα είχε;

Οι αρχαίες τραγωδίες ασχολούνται με την ανθρώπινη κατάσταση. Γι’ αυτό όλες μας αφορούν, μας συγκινούν και μας κάνουν σοφότερους σε όποια χρονική στιγμή κι αν παιχτούν. Δεν υπάρχει ρόλος για τον Τραμπ στο αρχαίο δράμα. Η τραγωδία είναι μίμηση ανθρώπων καλύτερών μας. Οι ήρωες είναι σημαντικά πρόσωπα.

Ζείτε σχεδόν 4 δεκαετίες στις ΗΠΑ. Τι είναι εκείνο που νοσταλγείτε από την Ελλάδα και τι δεν σας λείπει καθόλου;

Εφυγα 22 ετών. Οι πρώτες σημαντικές εμπειρίες βιώθηκαν στην Ελλάδα. Ολο το περιβάλλον είχε αισθηματοποιηθεί μέσα μου όπως έγραφε ο Καβάφης στο ποίημα «Στον Ιδιο Χώρο». Εμπειρίες καταγεγραμμένες στις αισθήσεις μου. Με το παραμικρό ερέθισμα γεννούν νοσταλγίες για πρόσωπα, εικόνες, ήχους, γεύσεις και απλά καθημερινά πράγματα. Δεν μου λείπουν καθόλου το «ύφος», το «δήθεν» και η αναξιοκρατία.

Παρακολουθείτε τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα στενά. Ποια είναι η αίσθησή σας;

Η κυβέρνηση παρά τις πολύ δύσκολες συνθήκες δείχνει σοβαρότητα και αποτελεσματικότητα. Με λυπεί όμως βαθιά η κουτοπονηριά και η άξεστη συμπεριφορά που επικρατεί στις πολιτικές αντιπαραθέσεις. Αυτή η κατάσταση είναι η φυματίωση που δεν αφήνει τη χώρα να αναπνεύσει.