Οι παγίδες της νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής

Η συμφωνία Μέρκελ – Μακρόν για τη δημιουργία ενός πανευρωπαϊκού ταμείου ανάκαμψης χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό, ιδιαίτερα σε μια χώρα σαν την Ελλάδα όπου οι οικονομικές επιπτώσεις από την πανδημία αναμένονται σκληρότερες από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Παρά το θετικό γεγονός της μεσοπρόθεσμης ανακούφισης, όμως, πρέπει να δούμε αυτήν την εξέλιξη και μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης.

Αν η συμφωνία επικυρωθεί και το ταμείο μετατραπεί στο κύριο εργαλείο άσκησης οικονομικής πολιτικής της ΕΕ, όπως πολλοί προβλέπουν, τίθεται κατ’ αρχάς το ερώτημα πώς αυτό θα επηρεάσει τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ). Η αποδοχή από τη Μέρκελ ενός μεγάλου αναδιανεμητικού ταμείου αποτελεί ξεκάθαρα ένα είδος «φυγής προς τα εμπρός», υπό το βάρος των αντιδράσεων που δημιούργησε διεθνώς η απόφαση του γερμανικού συνταγματικού δικαστηρίου εναντίον των δράσεων της ΕΚΤ.

Την τελευταία δεκαετία, η ΕΚΤ είχε αναλάβει την de facto άσκηση της οικονομικής πολιτικής της ευρωζώνης ενόψει των διαφωνιών των κρατών μελών. Σε κρίσιμες συγκυρίες, οι παρεμβάσεις της είχαν κρατήσει την ευρωζώνη όρθια. Διερωτάται κανείς αν με την αποδοχή του ταμείου η καγκελάριος αποδέχεται ότι, ως αντιστάθμισμα, στο μέλλον ο ρόλος της ΕΚΤ θα υποχωρήσει. Αν αυτό συμβεί, η ευρωζώνη χάνει ένα σημαντικό «μαξιλάρι» σε περιόδους κρίσεων.

Επίσης, το ταμείο αποτελεί πανευρωπαϊκή πολιτική και οι ισορροπίες που δημιουργούνται δεν είναι απαραίτητα θετικές για τον Νότο. Πιο συγκεκριμένα, όπως και στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό της ΕΕ, αναβαθμίζεται ο ρόλος πλούσιων χωρών του Βορρά που δεν ανήκουν στην ευρωζώνη, όπως η Δανία και η Σουηδία. Από την άλλη, στο στρατόπεδο των «φτωχών» εντάσσονται τώρα και χώρες όπως η Πολωνία και η Ουγγαρία. Η ιδεολογική ταυτότητα των κυβερνήσεων αυτών των χωρών όμως τις κάνει «δύσκολους συμμάχους» για τις χώρες του Νότου και περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις, αφού οι Βρυξέλλες θέλουν να συνδέσουν την ενίσχυσή τους με ζητήματα δημοκρατίας και κράτους δικαίου.

Επιπροσθέτως, εγκαταλείπεται πια η ιδέα για τη δημιουργία ενός δημοσιονομικού εργαλείου της ευρωζώνης που είχε υιοθετηθεί το 2019. Αυτός ο λεγόμενος «προϋπολογισμός ευρωζώνης» θα ήταν μικρότερος του νέου ταμείου, αλλά θα αποτελούσε ένα κρίσιμο βήμα εμβάθυνσης της ευρωζώνης, θα ελεγχόταν από κοινού από τα κράτη μέλη της και θα ήταν μόνιμος. Αντίθετα, το νέο ταμείο αποδίδει μεγάλες εξουσίες στην Επιτροπή, με όλα τα ερωτήματα νομιμοποίησης που αυτό γεννά, και έχει προσωρινό χαρακτήρα, κάνοντας την επιβίωσή του μετά το πέρας του επερχόμενου κύκλου του προϋπολογισμού της ΕΕ το 2027 αμφίβολη.

Είναι γνωστό ότι στην Ευρώπη όλες οι αποφάσεις αποτελούν προϊόν περίπλοκων συμβιβασμών. Στην παρούσα φάση, το νέο ταμείο (αν τελικά υιοθετηθεί, γιατί επίκεινται δύσκολες διαπραγματεύσεις) ανταποκρίνεται στις άμεσες ανάγκες των ασθενέστερων χωρών όπως η Ελλάδα. Δεν επιλύει όμως τις μεγάλες δομικές ανισορροπίες που διέπουν την ευρωζώνη. Αν το ταμείο βοηθήσει την Ελλάδα να ορθοποδήσει κατά την παρούσα κρίση, σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι θα την προστατεύει από την επόμενη.

Ο Αγγελος Χρυσόγελος είναι λέκτορας Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University