Περί του νομοσχεδίου για την παιδεία (2)

Πριν από μερικά χρόνια, διάβασα, από περιέργεια, τα εγχειρίδια της φιλοσοφίας που χρησιμοποιούνταν στο λύκειο. Και διαπίστωσα ότι δεν απευθύνονταν σε παιδιά δεκαέξι ετών (αλλά, σε ενηλίκους, ας πούμε) -τόσο από την άποψη της γλώσσας, όσο και των νοημάτων- καθώς και ότι στερούνταν της ουδετερότητας που απαιτεί το σχολικό βιβλίο. Με λίγα λόγια, δεν επρόκειτο για φιλοσοφία αλλά για προπαγάνδα· κάπως έτσι ήταν τα βιβλία της φιλοσοφίας στη μαοϊκή Κίνα και στη Σοβιετική Ένωση: μαρξισμός των επιγόνων του Μαρξ και του Λένιν. Οι καθηγητές που γράφουν, διδάσκουν ή στηρίζουν τέτοιου είδους εγχειρίδια θα απαντήσουν ότι υποτιμώ τα παιδιά και ότι, φυσικά, δεν καταλαβαίνω τη σπουδαιότητα της επαναστατικής διαπαιδαγώγησής τους. Κι ότι, εν πάση περιπτώσει, πρέπει να αντισταθμιστούν οι αντίρροπες δυνάμεις: η «συντηρητική» διαπαιδαγώγηση Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια. Αλλά, ας σταθώ στην πρώτη παρατήρηση: αν τα βιβλία είναι γραμμένα με περίπλοκο και προπαγανδιστικό τρόπο, οι μαθητές δεν θα τα διαβάσουν· το πολύ-πολύ να απομνημονεύσουν τα λεγόμενα SOS. Όλοι έχουμε υπάρξει μαθητές, ξέρουμε τα όρια της πρόσληψης της γνώσης στην παιδική ηλικία και στην εφηβεία, τις ανάγκες και τις επιθυμίες των παιδιών στο σχολείο: ως καθηγητές, ως ενήλικες γενικά, πρέπει, για να πάρουμε τις σωστές αποφάσεις, να μπούμε στη θέση τους αλλά να μην καθηλωθούμε σ’ αυτή.

Η πρότασή μου για τα σχολικά βιβλία συνοψίζεται στην υπέρβασή τους: πιστεύω ότι αποτελούν διδακτικό εργαλείο του 20ού αιώνα κι ότι σήμερα, αντί για σχολικά βιβλία, χρειαζόμαστε οπτικοακουστικό υλικό, πολυμέσα, σημειώσεις και προτάσεις ανάγνωσης στο Διαδίκτυο. Έχουν ακουστεί ενδιαφέρουσες ιδέες για το «πολλαπλό σχολικό βιβλίο», για την ύπαρξη πολλών εναλλακτικών βιβλίων που να ανταποκρίνονται στις διαφορετικές ανάγκες του κάθε σχολείου. Αυτές οι ιδέες δίνουν μεγάλη ελευθερία στους καθηγητές αλλά δεν προωθούν την ισότητα: την αποδέχονται ως μια δεδομένη κατάσταση την οποία πρέπει να διαχειριζόμαστε. Πράγματι, ο στόχος δεν είναι ο εξισωτισμός· ο στόχος είναι η ισότητα στις ευκαιρίες ή, τουλάχιστον, η μείωση των ανισοτήτων που οφείλονται στις διαφορετικές αφετηρίες και διαδρομές των μαθητών. Πιθανότατα, αν αφεθεί η επιλογή του σχολικού βιβλίου στην κρίση των εκπαιδευτικών να ενταθεί η αυθαιρεσία και οι ποικίλες μορφές της προπαγάνδας. Νομίζω λοιπόν ότι τα σχολικά βιβλία πρέπει να απευθύνονται μόνο στους καθηγητές: να αποτελούν δηλαδή βοηθήματα διδακτικής με μεθοδολογικές προτάσεις και με υποδείξεις πηγών -κείμενα, διαγράμματα, σχήματα, εικόνες, κινηματογραφικές ταινίες. Αντί για βιβλίο, ο μαθητής θα μπορούσε να έχει κάθε φορά μπροστά του μερικές φωτοτυπημένες σελίδες και μια οθόνη όπου θα χρησιμοποιεί πολυμέσα και θα βλέπει ταινίες -μυθοπλασίας, ντοκυμαντέρ, clips κτλ- σχετικές με το μάθημα. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο καθηγητής διαθέτει μεγάλο περιθώριο κινήσεων σε ό,τι αφορά το διδακτικό του ύφος και την ιδεολογία του. Η προϋπόθεση είναι η εξασφάλιση της πολυμορφίας.

Η επιλογή υλικών για την προετοιμασία του μαθήματος φαίνεται δυσκολότερη χωρίς το σχολικό εγχειρίδιο. Αλλά, δεν είναι: αν οι εκπαιδευτικοί καθοδηγούνται μέσω διδακτικών εγχειριδίων και συχνών σεμιναρίων επιμόρφωσης, η προετοιμασία μπορεί να γίνει δημιουργική και για τους ίδιους. Τα διδακτικά εγχειρίδια και τα σεμινάρια προωθούν την ατομικότητα μαζί με την τάση για ισότητα στη μετάδοση της γνώσης, δηλαδή, την προσαρμογή στις ανάγκες της κάθε τάξης και του κάθε παιδιού· την προσπάθεια να τραβήξουμε προς τα πάνω και προς τα μπρος τα παιδιά που μένουν πίσω. Το ερώτημα στο οποίο πρέπει να απαντάμε είναι: τι ελκύει τα παιδιά; Τι τα απωθεί; Τι τα απογοητεύει; Τι βάζει το μυαλό τους να δουλεύει; Σε ό,τι αφορά τα σχολικά βιβλία, ο μεγάλος όγκος, το στρυφνό ή πομπώδες ύφος, η έλλειψη εικόνων, η έλλειψη χιούμορ και παιχνιδιού οδηγούν στο μισητό εγχειρίδιο και στην καφρίλα της καταστροφής του στο τέλος της χρονιάς. Αν και το εν λόγω έθιμο έχει ατονήσει, παραμένει ενδεικτικό της σχέσης των παιδιών όχι μόνο με τα σχολικά βιβλία αλλά με τα βιβλία γενικά.

Η τάση μας πρέπει να είναι paperless ως προς τη μορφή: η μορφή επηρεάζει το περιεχόμενο. Το να λέμε ότι το σχολικό βιβλίο οφείλει να συνδέεται με την πραγματικότητα δεν είναι κοινοτοπία· εξάλλου, η σημερινή πραγματικότητα γίνεται το αυριανό ψέμα. Αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος για την κατάργηση του βιβλίου και την αντικατάστασή του από πληροφορίες και δεδομένα τα οποία προσφέρουν ερευνητικές δραστηριότητες, ασκήσεις με περιεχόμενο από τη ζωή και παραδείγματα από την πραγματικότητα. Όλα αυτά με βάση την ηλικία των μαθητών, τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του κάθε μαθήματος -αλλιώς διδάσκουμε μαθηματικά, αλλιώς διδάσκουμε ιστορία· εξυπακούεται- και βεβαίως με ένα πρόγραμμα σπουδών που να καλύπτεται μέσα στη χρονιά.

Αυτό το σύστημα, χωρίς επίσημα βιβλία, θα χρειαστεί καλά οργανωμένες σχολικές βιβλιοθήκες, ένα θεσμό που υπογραμμίζει σήμερα τις ανισότητες μεταξύ των σχολείων. Για τη δημιουργία και τη συντήρησή τους, τα σχολεία μπορούν να απευθυνθούν σε ιδιωτικούς φορείς: σε πολλές επαρχιακές πόλεις, άνθρωποι που θέλουν να προσφέρουν κάτι στην κοινότητα ανεγείρουν αγάλματα και χρηματοδοτούν ανώφελα και περιττά έργα. Οι θείοι μου από την Αμερική έφτιαξαν στο χωριό πάρκινγκ επειδή κανείς δεν τους ζήτησε να φτιάξουν βιβλιοθήκη ή να ενισχύσουν τα τοπικά σχολεία. Μέχρι το πάρκινγκ έφτανε ο ορίζοντάς τους. Ωστόσο, αν περιμένουμε να δημιουργηθούν δημόσιες βιβλιοθήκες, θα περιμένουμε πολύ.

Τα παιδιά νιώθουν συχνά ότι κουβαλούν στη σάκα τους κάτι βαρύ, σιωπηλό και νεκρό. Από την οικονομική οπτική, η δαπάνη των σχολικών βιβλίων θα μπορούσε να διοχετευτεί στα εναλλακτικά διδακτικά μέσα: εξοπλισμός σχολείων με τεχνολογία αιχμής, επιμόρφωση καθηγητών, φωτοτυπίες, χρηματοδότηση φτωχών παιδιών για την απόκτηση ηλεκτρονικό υπολογιστή και την πρόσβαση στο Διαδίκτυο. Δεν είναι εύκολο, δεν είναι ούτε ακατόρθωτο· πράγματι, στην Ελλάδα, οι τεχνοφοβικοί ψευτοεπαναστάτες και συντηρητικοί μοιράζονται την ιδέα ότι οποιαδήποτε μεταρρύθμιση είναι ένα βήμα προς την κόλαση.