Ο αόρατος γορίλας

Μνημονεύσαμε τον καθηγητή Ψυχολογίας Κρις Φρεντς σε αυτήν εδώ τη σελίδα («ΤΑ ΝΕΑ», 12.5.2020), όταν κάναμε λόγο για την προκατάληψη της επιβεβαίωσης, τουτέστιν την «τάση όλων μας να ερμηνεύουμε τις διαθέσιμες ενδείξεις με τρόπο που υποστηρίζει όλα όσα ήδη πιστεύουμε ή όσα θα θέλαμε να ισχύουν». Ενα ακόμη εξαιρετικά ενδιαφέρον ψυχολογικό φαινόμενο που σημειώνει ο Φρεντς στο ίδιο βιβλίο – «Εξωγήινοι – Η επιστήμη ρωτά: υπάρχει κάποιος εκεί έξω;» (εκδόσεις Τραυλός, 2020) – είναι η τύφλωση απροσεξίας. «Αφορά τις περιπτώσεις», εξηγεί ο Φρεντς, «στις οποίες όταν εστιάζουμε με ένταση σε κάτι που θέλουμε να παρατηρήσουμε, ασυναίσθητα παραλείπουμε (δεν προσέχουμε) να παρατηρήσουμε οτιδήποτε άλλο, όσο εμφανές κι αν είναι στο οπτικό μας πεδίο».

«Χαρακτηριστικό πείραμα που δείχνει αυτό το φαινόμενο», συνεχίζει ο Φρεντς, «είναι η προβολή ενός βίντεο με δύο ομάδες ανθρώπων, όπου τα μέλη της μιας φορούν λευκά μπλουζάκια και της άλλης μαύρα. Τα μέλη των ομάδων κινούνται ανακατεμένα, και εκείνα με τα άσπρα μπλουζάκια πετούν μια μπάλα, το ένα στο άλλο, στα μέλη της ομάδας τους, ενώ το ίδιο κάνουν και τα μέλη της ομάδας με τα μαύρα μπλουζάκια. Στη μέση του βίντεο μπαίνει στη σκηνή κάποιος με στολή γορίλα, στέκεται ανάμεσα στα διαρκώς κινούμενα μέλη των ομάδων, χτυπάει το στήθος του για λίγα δευτερόλεπτα και στη συνέχεια αποχωρεί. Οπως είναι αναμενόμενο, αν οι θεατές απλώς παρακολουθούν το βίντεο χωρίς να εστιάζουν σε οποιαδήποτε λεπτομέρειά του, όλοι βλέπουν τον γορίλα. Στην περίπτωση, όμως, που οι θεατές πάρουν την εντολή να μετρήσουν πόσες φορές τα άτομα με τα λευκά μπλουζάκια εναλλάσσουν μπαλιές και να αγνοήσουν τι κάνουν τα άτομα με τα μαύρα, σχεδόν οι μισοί θεατές ούτε καν βλέπουν τον γορίλα».

Ανάλογο παράδειγμα τύφλωσης απροσεξίας – ή, αν προτιμάτε, επιλεκτικής προσοχής – καταγράφει ο πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης και πρώην ευρωβουλευτής Γιώργος Γραμματικάκης στον πρόλογό του για τα «Μεγάλα ρεπορτάζ» του Τζον Κάρεϊ (εκδόσεις Νάρκισσος, 2001, 2002). Οταν ο Γραμματικάκης ήταν ακόμη μαθητής στο δημοτικό, ο δάσκαλός του έστησε ένα παράξενο χάπενινγκ μέσα στην τάξη: κάποιος ντυμένος αλλόκοτα εισέβαλε απροειδοποίητα, έκανε διάφορες περίεργες κινήσεις και αναχώρησε εξίσου αιφνιδιαστικά. Μετά από λίγη ώρα, ο δάσκαλος προέτρεψε τον Γραμματικάκη και τους συμμαθητές του να περιγράψουν «τι είδαν», με αποτέλεσμα να λάβει τις πιο «ετερόκλητες» και «αντικρουόμενες» εκδοχές του συμβάντος. Το κλειδί στην υπόθεση ήταν ακριβώς αυτό: μετά από λίγη ώρα – ούτε μετά από ημέρες, ούτε μετά από εβδομάδες, πόσω μάλλον μετά από μήνες ή χρόνια… Κανένα θάμπωμα της μνήμης δεν μεσολάβησε, καμία εξιδανίκευση και καμία διεκτραγώδηση. Η τύφλωση απροσεξίας επέδρασε ανόθευτα και ακαριαία.

Μπορεί να γίνει εύκολα αντιληπτό γιατί συχνά συγχέουμε την τύφλωση απροσεξίας με την εθελοτυφλία. Η δεύτερη είναι μια συνειδητή στάση ζωής – «δεν θέλω να βλέπω αυτό που βλέπω» -, έστω και αν πηγάζει από μια τραυματική εμπειρία που (ίσως και να) έχω διαγράψει οριστικά από τη μνήμη μου ή από τη θέλησή μου να αποφύγω μελλοντικές ψυχικές ταλαιπωρίες (εξίσου πιθανός είναι και ο συνδυασμός τους). Στον χώρο της ενεργού πολιτικής η κομματική εθελοτυφλία δύναται, στα μάτια των ψηφοφόρων, να εκληφθεί και ως ιδεολογική συνέπεια και να επιβραβευθεί στην κάλπη: συνήθως το εκλογικό σώμα προτιμάει τους «ιδεολόγους» που κάνουν τα στραβά μάτια σε όσα ενδοκομματικά «τέρατα και σημεία» υποπίπτουν στην αντίληψή τους (ακόμη και αν οι ίδιοι ωφελιμιστικά συνδέουν την ιδεολογία με την ιδιοτέλεια ή είναι «μπετόβεργες» απαλλαγμένες από τις συμφορές της κριτικής σκέψης) και «μαυρίζει» τόσο τα ανήσυχα πνεύματα όσο και τους Ο.Φ.Α. (Οπου Φυσάει ο Ανεμος), όταν δεν τους ταυτίζει. Τουναντίον, η τύφλωση απροσεξίας σπανίως γίνεται συνειδητά αντιληπτή. Προσομοιάζει πιο πολύ με αυτοματισμούς όπως η πίεση του αίματος ή οι χτύποι της καρδιάς. Ιδίως της ερωτευμένης καρδιάς. Εκεί ν’ ακούσετε χτύπους. Ταμπούρλα στη νύχτα.

Ημουν δεκαοχτώ χρονών κι ερωτευμένος. Ξέρω πώς ηχεί ως πλεονασμός, καθώς επίσης ξέρω ότι έχω ξεχάσει πια πώς είναι να είσαι δεκαοχτώ χρονών κι ερωτευμένος. Εικάζω πάντως πως θα ήταν τότε όπως είναι και σήμερα – σαράντα δύο χρόνια αργότερα – εάν βάλεις στην άκρη τα μαραφέτια επικοινωνίας· αναμφίβολα, από αυστηρά τεχνολογική σκοπιά, το 1978 συγγένευε πιο πολύ με το 1936 παρά με το 2020. Εμάς, που ανοίγαμε τα φτερά μας στην πεζογραφία, μας απασχολούσε έντονα το ερώτημα εάν πρέπει να γράφουμε πρώτα στο χέρι και να καθαρογράφουμε στη γραφομηχανή ή να γράφουμε κατευθείαν στη γραφομηχανή· τέτοια υπαρξιακά διλήμματα. Εάν θέλαμε να ανταλλάξουμε σαχλά ερωτόλογα με την αγαπημένη μας, έπρεπε να κατσικωθούμε πάνω από ένα σταθερό τηλέφωνο ώσπου να χτυπήσει και, αφού δεν υπήρχε κάτι τόσο φουτουριστικό όσο η «αναγνώριση κλήσεων», να φάμε στη μάπα και όποιον άλλον είχε τη φαεινή ιδέα να μας τηλεφωνήσει πριν από την αγαπημένη μας. Θα μου πείτε: και γιατί, αντί να ξεροσταλιάζεις, δεν της τηλεφωνούσες εσύ; Και μόνο από το είδος της απορίας σας αντιλαμβάνομαι το μέγεθος της αθωότητάς σας.

Το πρόβλημα της αγαπημένης μου ήταν ο πατέρας της. Με τα σημερινά σταθμά, θα έλεγα ότι ήταν ένας καθαρόαιμος φασίστας, αλλά επειδή δεν θέλω να προσδώσω στην αφήγηση πολιτική χροιά άνευ αιτίας, συμβιβάζομαι και με τον προσδιορισμό του ως νοσηρά αυταρχικού. Δεν την άφηνε να πάρει ανάσα. Προκειμένου να συναντηθούμε για σκάρτη μισή ώρα, έπρεπε να σκαρφιστούμε κώδικες και σχέδια που τύφλα να ‘χουν οι μασόνοι. Ωσπου είχα μια ξαφνική έμπνευση. Πήγα και χτύπησα το κουδούνι της. Μάλιστα. Μια μέρα που ήξερα ότι θα λείπει από το σπίτι της – σε μια θεία της, φευ, από τις μη συνεργάσιμες. Μου άνοιξε ο Κέρβερος. Εγώ του χάρισα το πιο πλατύ μου χαμόγελο. Οφείλω να σημειώσω ότι με βοηθούσε και το φιζίκ. Δεν είχα τίποτε το macho πάνω μου· ήμουν δεκαοχτώ κι έδειχνα δεκαπέντε. Τον ρώτησα εάν ήταν μέσα η κόρη του (ήξερα ότι δεν ήταν). Με έκοψε από την κορυφή μέχρι τα νύχια και με ρώτησε με τη σειρά του από πού γνώριζα την κόρη του. Του σέρβιρα ένα παραμύθι πιο γλυκανάλατο και από πρωτόλειο στη «Διάπλαση των Παίδων»· όσο και να προσπαθούσες, δεν θα εντόπιζες πουθενά ίχνη ερωτικής επιθυμίας. Να μη σας τα πολυλογώ. Με έβαλε στο σπίτι του. Με κέρασε καφέ. Μου έδωσε τη διεύθυνση της δύστροπης θείας. Ούτε για μια στιγμή δεν με υποψιάστηκε. Ημουν αόρατος για το δικό του ραντάρ· τη δική του τύφλωση απροσεξίας.