Αφιέρωμα Δημήτρης Κρεμαστινός

Ηταν πριν από περίπου οκτώ χρόνια όταν το ένθετο «Υγεία» έγινε πλουσιότερο με την τακτική – για την ακρίβεια εβδομαδιαία και μάλιστα χωρίς καμία παύση – αρθρογραφία του καθηγητή Καρδιολογίας Δημήτρη Κρεμαστινού. Εκτοτε, δημιουργήθηκε μια δυναμική και αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στον επιστήμονα και τους αναγνώστες. Ο γραπτός λόγος του Καθηγητή δεν ήταν «ξύλινος», καθώς στόχος του ήταν να γίνεται αντιληπτός.
Κάθε απορία και κάθε ερώτημα ήταν για εκείνον σημαντικά και ήταν πάντα πρόθυμος να απαντήσει. Ισως αυτός να είναι και ο λόγος που τα άρθρα του που δημοσιευτήκαν στο ένθετο «Υγεία» παραμένουν πάντα επίκαιρα – είτε συντάχθηκαν το 2012, είτε το 2020. Ισως γι’ αυτό ήταν τόσο δύσκολη η επιλογή ενός περιορισμένου αριθμού, όταν κάθε ένα από αυτά αποτελεί πηγή γνώσης και προβληματισμού.
Εξίσου «ζωντανή» ήταν και η σχέση του με τους ιατρικούς συντάκτες που είχαν την ευθύνη της συγκεκριμένης έκδοσης όλα αυτά τα χρόνια. Η επικοινωνία ήταν τακτική, δεν αποτελούσε όμως ρουτίνα – με την κακή έννοια του όρου. Είχε πάντα να πει μια καλή κουβέντα, να δώσει συμβουλές, να «ψιθυρίσει» μια είδηση, να ασκήσει κριτική.
Για όλα αυτά – και πολλά ακόμα – η απουσία του μας θλίβει βαθιά.
Ακολουθούν ορισμένα από άρθρα του που φιλοξενήθηκαν στις σελίδες των «ΝΕΩΝ».

Το υγιές χαμόγελο και η καρδιά

Ποια σχέση μπορεί να έχουν η καρδιά και το χαμόγελο; Τα χαμόγελο δεν εκφράζει μόνο την ψυχική διάθεση του ανθρώπου αλλά δίνει πληροφορίες για την υγεία του στόματος. Τα καθαρά δόντια και το φυσιολογικό χρώμα των ούλων απεικονίζουν την κατάσταση του στόματος. Η ύπαρξη ουλίτιδας ή δοντιών με τερηδόνα αυξάνει τις πιθανότητες το στόμα να είναι εστία παθογόνων μικροβίων. Για τον λόγο αυτό άλλωστε συνιστάται η λήψη αντιβιοτικών δύο ώρες πριν από την εξαγωγή ή την αιματηρή οδοντιατρική πράξη. Τα μικρόβια στο στόμα ακόμα και με εργώδη καθαρισμό ή βούρτσισμα των δοντιών μπορούν να εισέλθουν στην κυκλοφορία και να εγκατασταθούν όπου υπάρχουν βλάβες. Συνήθως εγκαθίστανται πάνω σε βαλβίδες ή στον έσω χιτώνα της καρδιάς προκαλώντας ενδοκαρδίτιδα. Σπανιότερα μπορούν να εγκατασταθούν στα ηλεκτρόδια ενός βηματοδότη ή απινιδωτή.

Συνηθέστερα προσβάλλονται η αορτική και η μιτροειδής βαλβίδα με προϋπάρχουσα μικρή στένωση ή ανεπάρκεια.

Εκεί που εγκαθίσταται το μικρόβιο δημιουργούνται νεκρωτικές μάζες που λέγονται εκβλαστήσεις οι οποίες περιέχουν μικρόβια, αιμοπετάλια και ινική. Ο άμεσος κίνδυνος από τις εκβλαστήσεις είναι να αποκολληθεί ένα τμήμα τους και έτσι να δημιουργηθούν εμβολές στις αρτηρίες του εγκεφάλου, της καρδιάς ή άλλων οργάνων του σώματος, διά της κυκλοφορίας του αίματος. Ετσι συνήθως δημιουργούνται εγκεφαλικά επεισόδια, εμφράγματα μυοκαρδίου ή έμφρακτα στον σπλήνα, στο έντερο ή στις αρτηρίες των ποδιών.

Η ενδοκαρδίτιδα μπορεί να εκδηλωθεί με ρίγος και υψηλό πυρετό που παραμένει παρά την αντιβίωση, μπορεί όμως και να εκδηλωθεί ύπουλα με έναν σταθερό πυρετό που επιμένει παρά την αντιβίωση. Πριν από την ανακάλυψη των αντιβιοτικών η ενδοκαρδίτιδα κατατασσόταν μεταξύ των θανατηφόρων παθήσεων.

Ομως σήμερα, μετά την απομόνωση του υπεύθυνου μικροβίου με αιμοκαλλιέργειες επιχειρείται αποστείρωση του οργανισμού και ακολούθως χειρουργική επέμβαση. Εάν η ενδοκαρδίτιδα προκαλέσει καταστροφές των βαλβίδων της καρδιάς ή καρδιακή ανεπάρκεια τότε η χειρουργική επέμβαση είναι αναπόφευκτη.

Γενικά η υγιεινή του στόματος θεωρείται πρωταρχικής σημασίας για την προληπτική ενδοκαρδίτιδα και ο όρος «υγιές χαμόγελο» θα πρέπει να συνοδεύει το χαριτωμένο και όμορφο χαμόγελο.

Αυξημένες ώρες εργασίας, εμφράγματα και εγκεφαλικά επεισόδια

Μόλις δημοσιεύθηκε στα «ΝΕΑ» η μελέτη που ενοχοποιεί τις πολλές ώρες εργασίας με την εκδήλωση κολπικής μαρμαρυγής, η στήλη κατακλύσθηκε από e-mails και τηλεφωνήματα για το τι συμβαίνει με τις αυξημένες ώρες εργασίας και την καρδιά αλλά και γενικότερα με τα εγκεφαλικά επεισόδια.

Πράγματι, υπάρχει συσχέτιση των αυξημένων ωρών εργασίας και εγκεφαλικών επεισοδίων ενώ η συσχέτιση αυξημένων ωρών εργασίας και εμφράγματος του μυοκαρδίου είναι οριακή. Με απλά λόγια, όταν ο άνθρωπος εργάζεται παραπάνω από 35-40 ώρες κινδυνεύει πολύ περισσότερο από εγκεφαλικό και λιγότερο από έμφραγμα του μυοκαρδίου. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος εμφανίζεται όταν οι αυξημένες ώρες εργασίας πλησιάζουν τις 55 ώρες την εβδομάδα.

Η μετανάλυση των σχετικών μελετών δημοσιεύθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα, εγκυρότερα και παλαιότερα ιατρικά περιοδικά, το «Lancet», τον Οκτώβριο του 2015. Το σύνολο των ασθενών που μετείχε σε αυτές τις μελέτες ήταν ο κολοσσιαίος αριθμός των 603.835 ανδρών και γυναικών από την Ευρώπη, την Αυστραλία και την Αμερική. Ο τεράστιος αυτός αριθμός των αρρώστων που συμμετείχαν στις μελέτες προσδίδει αξιοπιστία στα αποτελέσματα, τα οποία και δεν επιδέχονται αμφισβήτηση.

Ομως, τους ερευνητές απασχολεί το γιατί. Δηλαδή γιατί οι αυξημένες ώρες εργασίας προκαλούν εγκεφαλικά επεισόδια και κολπική μαρμαρυγή και έμφραγμα στην καρδιά. Οι απαντήσεις συγκλίνουν στην άποψη ότι οι αυξημένες ώρες εργασίας δημιουργούν προϋποθέσεις stress, το οποίο επηρεάζει άμεσα τους γνωστούς παράγοντες κινδύνου οι οποίοι ενεργοποιούνται και οδηγούν σε καταστροφικά για την υγεία αποτελέσματα. Στις κατηγορίες των παραγόντων κινδύνου ανήκει ο σακχαρώδης διαβήτης, ο οποίος απορρυθμίζεται με το stress της εργασίας. Επίσης για τον ίδιο λόγο απορρυθμίζεται η πίεση του υπερτασικού αρρώστου και για τον ίδιο λόγο εκτροχιάζονται ο καπνιστής, ο υπερχοληστεριναιμικός και ο παχύσαρκος.

Κατά συνέπεια οι αυξημένες ώρες εργασίας προκαλούν μη αναστρέψιμες βλάβες στην υγεία των εργαζομένων με επακόλουθο τα κέρδη του εργοδότη να εκμηδενίζονται από τις οικονομικές απώλειες των ασφαλιστικών ταμείων. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών είναι βέβαιο ότι θα απασχολήσουν και θα προβληματίσουν τους ασφαλιστικούς οργανισμούς και τις κυβερνήσεις του πλανήτη.

Οι ιοί της γρίπης και οι μυοκαρδίτιδες

Εύλογο είναι το ερώτημα πώς είναι δυνατόν μια γρίπη να οδηγήσει σε θάνατο μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα ένα άτομο με φυσιολογική υγεία. Είναι το ερώτημα που βρίσκεται στα χείλια του κόσμου όταν πληροφορούνται από τα μέσα ενημερώσεως έναν θάνατο από γρίπη «επώνυμου» προσώπου.

Οπως είναι γνωστό, η γρίπη προκαλείται από διάφορους ιούς που έχουν διαφορετική επιθετικότητα. Οι ιοί είναι μικροοργανισμοί που εισέρχονται μέσα στα κύτταρα του σώματος και μεταβάλλουν τη λειτουργικότητά τους. Ετσι, όταν το αμυντικό σύστημα του οργανισμού δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τον ιό, ο ιός προσβάλλει ζωτικά όργανα του σώματος και προκαλεί φλεγμονές του τύπου της πνευμονίας, της ηπατίτιδας, της μυοκαρδίτιδας κ.ά.

Εάν η ευαισθησία του οργανισμού προς τον ιό είναι αυξημένη, δηλαδή γονιδιακά ο άρρωστος δεν προφυλάσσεται επαρκώς από τον ιό, τότε εκδηλώνεται ανεπάρκεια ενός οργάνου ή πολλών οργάνων, οπότε μιλούμε για πολυοργανική ανεπάρκεια. Τότε ο άρρωστος καταρρέει. Τότε πραγματικά η ζωή του εκτίθεται σε σοβαρό κίνδυνο. Κατά συνέπεια πρωταρχικό ρόλο παίζουν για την εξέλιξη μιας γρίπης η τοξικότητα του ιού, πόσο δηλαδή ο ιός είναι ιδιαίτερα επιθετικός και πόσο το αμυντικό σύστημα του οργανισμού είναι αρραγές απέναντι στο ιό. Ετσι, όταν ο ιός της γρίπης επιτίθεται κατά την οξεία φάση υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της ολικής καταστροφής.

Στην περίπτωση της μυοκαρδίτιδας ο ιός επιτίθεται σε δύο φάσεις είτε κατά την περίοδο της ιαιμίας, δηλαδή όταν ο ιός κυκλοφορεί στο αίμα, είτε κατά την περίοδο της χρόνια φάσης, οπότε ο ιός συνεχίζει την καταστροφική του προσπάθεια σιγά-σιγά και μακροχρόνια, υπό μορφή ανοσολογικής αντίδρασης. Τότε καταστρέφει το μυοκάρδιο και οδηγεί τον άρρωστο σε χρόνια καρδιακή ανεπάρκεια συνήθως με τη μορφή της μυοκαρδιοπάθειας διατατικού τύπου. Ο ιός που προκαλεί μυοκαρδίτιδα σπανίως επιτίθεται στη φάση της ιαιμίας και δημιουργεί εικόνα οξείας καρδιακής ανεπάρκειας προκαλώντας οξεία μυοκαρδίτιδα που εξελίσσεται ταχύτατα μέσα σε λίγες μέρες και είναι ιδιαίτερα απειλητική για τη ζωή του αρρώστου. Το σύνηθες είναι να προκαλεί χρόνια καρδιακή ανεπάρκεια που εξελίσσεται μέσα σε λίγους μήνες ή χρόνια.

Διαβήτης και εγχείρηση Bypass

Ο σακχαρώδης διαβήτης ανήκει στους παράγοντες κινδύνου που προδιαθέτουν σε αθηροσκλήρωση των αρτηριών και τις σοβαρές επιπλοκές της, μεταξύ των οποίων πρωτεύουσα θέση κατέχουν το έμφραγμα του μυοκαρδίου και το εγκεφαλικό επεισόδιο που οφείλεται σε θρόμβωση των εγκεφαλικών αρτηριών. Είναι χαρακτηριστικό ότι περί το 50% των ασθενών που υποβάλλονται σε εγχείρηση Bypass είναι διαβητικοί. Ετσι αναμένεται ότι ο ασθενής που πάσχει από σακχαρώδη διαβήτη έχει κάθε λόγο να θεωρείται ότι είναι επιβαρυμένος ασθενής σε σχέση με τον μη διαβητικό δεδομένου ότι ο διαβήτης μέσω των καταστροφών που προκαλεί στο τοίχωμα των αρτηριών επηρεάζει και τη λειτουργία όλων των οργάνων του σώματος, όπως π.χ. των νεφρών, των οφθαλμών και των αρτηριών των ποδιών.

Οι μέχρι σήμερα πολυκεντρικές μελέτες έχουν δείξει ότι οι διαβητικοί ασυμπτωματικοί ασθενείς στους οποίους εμφυτεύονται stents έχουν τριπλάσια περίπου θνητότητα στην 5ετία σε σχέση με εκείνους που χειρουργούνται με επέμβαση Bypass, πιθανότατα λόγω θρομβώσεων των stents. Κατά συνέπεια, λογικά θα αναμενόταν ότι και οι διαβητικοί άρρωστοι που υποβάλλονται σε εγχείρηση Bypass διαχρονικά θα ήταν περισσότερο επιβαρυμένοι σε σχέση με τους ασθενείς που δεν πάσχουν από σακχαρώδη διαβήτη. Με απλά λόγια, η εγχείρηση Bypass διαχρονικά θα αναμενόταν να έχει λιγότερη επιτυχία στους διαβητικούς ασθενείς, δηλαδή ότι το Bypass με αρτηριακά ή φλεβικά μοσχεύματα θα θρομβωνόταν νωρίτερα στους διαβητικούς.

Ομως μια πρόσφατη μεγάλη πολυκεντρική μελέτη στην οποία συμμετείχαν 57.961 ασθενείς και η οποία έλαβε χώρα από το 1972 έως 2011 έδειξε ότι τα αποτελέσματα για τους διαβητικούς ήταν απροσδόκητα καλά. Το Bypass με αρτηριακό μόσχευμα είχε για μια 20ετία επιβίωση σε ποσοστό άνω του 90% τόσο για τους διαβητικούς όσο και τους μη διαβητικούς ασθενείς.

Αλλά και το Bypass με φλεβικό μόσχευμα είχε την ίδια επιτυχία σε διαβητικούς και μη διαβητικούς. Εντούτοις, το ποσοστό της επιτυχίας της επέμβασης ήταν πολύ χαμηλότερο της τάξεως του 60% για την 20ετία. Δηλαδή το 40% των μοσχευμάτων θρομβώθηκαν.

Οι ερευνητές αποκάλεσαν τα ευρήματα αυτά «διαβητικό παράδοξο». Ομως το παράδοξο αυτό φαίνεται ότι είναι αληθινό.

Η μελέτη αυτή δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο JACC, το επίσημο επιστημονικό περιοδικό του Αμερικανικού Κολλεγίου Καρδιολογίας.

Το εγκεφαλικό ή η άνοια είναι η σοβαρότερη επιπλοκή της κολπικής μαρμαρυγής;

Η κολπική μαρμαρυγή είναι μια αρρυθμία που εκ πρώτης όψεως δεν απειλεί τη ζωή. Παρότι δηλαδή η καρδιά συνήθως χτυπά γρήγορα και άρρυθμα και ανησυχεί ιδιαίτερα τον άρρωστο, η καρδιά δεν σταματά. Με φάρμακα ή ηλεκτροσόκ συνήθως η κολπική μαρμαρυγή θεραπεύεται. Ομως, στις περιπτώσεις εκείνες που παραμένει και εάν ο άρρωστος δεν παίρνει αντιπηκτικά φάρμακα κάποια στιγμή υπάρχει κίνδυνος να πάθει εγκεφαλικό επεισόδιο. Το επεισόδιο δημιουργείται από θρόμβους που ξεκινούν μέσα από την καρδιά και φθάνουν με την κυκλοφορία του αίματος στον εγκέφαλο. Από το εγκεφαλικό επεισόδιο μπορεί να απειληθεί άμεσα η ζωή του αρρώστου ή ο άρρωστος να παραμείνει ανάπηρος για όλη του τη ζωή.

Ομως, τελευταία, μια σειρά μικρών μελετών με ένα σύνολο περίπου 40.000 αρρώστων έδειξαν ότι υπάρχει ένας ύπουλος εχθρός. Πρόκειται για μια επιπλοκή που προοδευτικά μειώνει τη λειτουργία του εγκεφάλου και μέσα σε λίγα χρόνια οδηγεί τον άρρωστο σε άνοια. Το θέμα της άνοιας από τους πρώτους είχε αναδείξει αυτή η στήλη μεμονωμένα στηριζόμενη σε κλινικές παρατηρήσεις. Σαν αιτία της άνοιας ενοχοποιούνται μικρά υποκλινικά εμφράγματα και μικροαιμορραγίες στον εγκέφαλο που δεν γίνονται αντιληπτά ούτε με αξονική ή μαγνητική τομογραφία του εγκεφάλου. Το θέμα μάλιστα των μικροαιμορραγιών απασχολεί τους ειδικούς γιατί η αντιπηκτική θεραπεία που χορηγείται για την αποτροπή ενός εγκεφαλικού επεισοδίου μπορεί να χειροτερεύει τις μικροαιμορραγίες του εγκεφάλου.

Η άνοια έχει σχέση με τη χρονιότητα της κολπικής μαρμαρυγής, για αυτό πρέπει να επιχειρείται ανάταξη της κολπικής μαρμαρυγής εάν είναι δυνατόν μέσα στο πρώτο 24ωρο από την εκδήλωσή της. Το θέμα της άνοιας στην κολπική φαίνεται ότι είναι ένας πραγματικός κίνδυνος καθόσον επιβεβαιώνεται η ύπαρξή της από μια μεγάλη πολυκεντρική μελέτη που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο JACC, το επίσημο περιοδικό του Αμερικανικού Κολλεγίου Καρδιολογίας. Η μελέτη αυτή συμπεριέλαβε ασθενείς με σωστή αντιπηκτική αγωγή και κατέδειξε ότι παρά τη θεραπευτική αγωγή απεικονίσθηκαν οι εγκεφαλικές βλάβες (υποκλινικά εμφράγματα και μικροαιμορραγίες) στη μαγνητική τομογραφία.

Κατά συνέπεια, το ερώτημα που εγείρεται στα αλήθεια είναι το ποια είναι η χειρότερη επιπλοκή της χρόνιας κολπικής μαρμαρυγής, το εγκεφαλικό επεισόδιο ή η άνοια που αλλοιώνει τελείως την προσωπικότητα του ανθρώπου;

Ομως, αναμφισβήτητα, εκείνο που πρέπει να επιδιώκεται με όλους τους τρόπους είναι η ανάταξη της κολπικής μαρμαρυγής μόλις εκδηλωθεί.

Πότε μπορούν οι επεμβάσεις να προφυλάξουν τον άρρωστο

Στο πρόσφατο ετήσιο διεθνές Συνέδριο του Ελληνικού Κολλεγίου Καρδιολογίας ένα από τα βασικά θέματα που συζητήθηκαν ήταν και το πάντα επίκαιρο θέμα της Προληπτικής Καρδιολογίας. Κατά πόσο δηλαδή η πρόληψη σε όλες τις μορφές της, δηλαδή πρωτογενής, δευτερογενής και τριτογενής, μπορεί να αυξήσει ακόμα περισσότερο το προσδόκιμο επιβίωσης του ανθρώπου καταπολεμώντας ουσιαστικά τις καρδιοπάθειες.

Εκεί συζητήθηκε και το θέμα του κατά πόσον οι επεμβάσεις θα μπορούσαν επίσης να ενταχθούν στο κεφάλαιο της πρόληψης. Κατά πόσον π.χ. μια βαλβίδα της καρδιάς που δυσλειτουργεί μπορεί να αντικαθίσταται προτού ο ασθενής παρουσιάσει οποιοδήποτε σύμπτωμα ή κατά πόσο ωφελείται ο άρρωστος όταν αντιμετωπίσει τις στενώσεις (βουλώματα) των αρτηριών της καρδιάς του προληπτικά προτού να του εμφανισθεί οποιοδήποτε σύμπτωμα με στόχο να προληφθεί το έμφραγμα και οι επιπλοκές του.

Από τις συζητήσεις στο Συνέδριο και την παράθεση της διεθνούς βιβλιογραφίας προέκυψε ότι οι επεμβάσεις που γίνονται προληπτικά όχι μόνο δεν ωφελούν αλλά αντίθετα μπορεί να βλάψουν τον άρρωστο.

Είναι χαρακτηριστικό ότι γενιές Ελλήνων επί πολλές δεκαετίες αφαιρούσαν προληπτικά τις αμυγδαλές και τη σκωληκοειδή τους απόφυση για να προφυλαχθούν από πιθανές παθήσεις των νεφρών και περιτονίτιδα. Σήμερα αυτά ανήκουν πλέον στην Ιστορία.

Στην καρδιολογία, η αντικατάσταση π.χ. μιας βαλβίδας που δυσλειτουργεί ανοίγει θέματα λειτουργίας της προσθετικής βαλβίδας, όταν η θρόμβωση ή η ενδοκαρδίτιδα της προσθετικής βαλβίδας είναι πιθανές επιπλοκές που μπορεί να εκδηλωθούν μετεγχειρητικά και που μπορεί να οδηγήσουν σε νέες χειρουργικές επεμβάσεις με απρόβλεπτες συνέπειες.

Το ίδιο συμβαίνει και με την αντιμετώπιση των στενώσεων των στεφανιαίων αρτηριών. Οι στενώσεις είναι ένας από τους παράγοντες της εκδήλωσης εμφραγμάτων. Δεν είναι η κύρια αιτία των εμφραγμάτων. Το έμφραγμα μπορεί επίσης να προκύψει από σπάσιμο των αρτηριών, δυσλειτουργία του εσωτερικού χιτώνα της αρτηρίας (ενδοθήλιο), διαταραχές της πήξης του αίματος και διαταραχές των αιμοπεταλίων. Ετσι με την αντιμετώπιση των στενώσεων με αγγειοπλαστική και εμφύτευση stent ή με εγχείρηση bypass δεν απαλλάσσεται ο άρρωστος από τον κίνδυνο ενός νέου εμφράγματος ή αιφνίδιου θανάτου.

Αντίθετα, όταν οι επεμβάσεις γίνονται στην πρέπουσα χρονική στιγμή που προβλέπεται από τις διεθνώς αποδεκτές κατευθυντήριες οδηγίες, ο άρρωστος ωφελείται ουσιαστικά.

Κατά συνέπεια, γενικά η έννοια της «προληπτικής επέμβασης» είναι ανύπαρκτη. Ο άρρωστος δεν ωφελείται από καμία προληπτική καρδιολογική επέμβαση. Γι’ αυτόν άλλωστε τον λόγο δεν υπάρχει σε κανένα σύγγραμμα ή επιστημονική μελέτη ο όρος «επεμβατική προληπτική καρδιολογία».

Εύλογες απορίες ενός καρδιοπαθούς

Στο e-mail της στήλης ήλθε ένα λογικό ερώτημα: «Γιατί εξαλείφετε με αγγειοπλαστική (μπαλονάκι) όλες τις σοβαρές στενώσεις και δεν εξαλείφετε και τις μικρότερες που θεωρούνται οι κύριες υπεύθυνες για τα εμφράγματα;».

Εύλογη η απορία. Μόνον που ο φίλος της στήλης πρέπει να ξέρει ότι ισοπεδώνονται οι μεγάλες στενώσεις με αγγειοπλαστική ή παρακάμπτονται με εγχείρηση bypass για να θεραπευθεί η ισχαιμία του μυοκαρδίου και όχι για να προληφθεί ένα πιθανόν έμφραγμα ή ο αιφνίδιος θάνατος. Γι’ αυτόν τον λόγο άλλωστε αποτελεί σοβαρό ιατρικό λάθος να επιχειρείται αγγειοπλαστική και να εμφυτεύονται πολλά stents όπου υπάρχει στένωση στη στεφανιογραφία χωρίς με ειδική μέθοδο (FFR) να προσδιορισθεί το μέγεθος της ισχαιμίας που προκαλεί αυτή η συγκεκριμένη στένωση.

Η ισχαιμία, δηλαδή η κακή αιμάτωση του μυοκαρδίου, είναι η κύρια αιτία που προκαλεί την καρδιακή ανεπάρκεια στους ασθενείς με στεφανιαία νόσο. Το έμφραγμα δεν δημιουργείται από τη στένωση της στεφανιαίας αρτηρίας και ιδιαίτερα από τη μεγάλη χρόνια στένωση. Η στένωση, δηλαδή το χρόνιο «βούλωμα», όπως λέει ο κόσμος, της αρτηρίας αποτελεί έναν από τους 6 συνολικά παράγοντες που μπορεί να προκαλέσουν έμφραγμα. Η συγκόλληση των αιμοπεταλίων και η δημιουργία θρόμβου πάνω σε μια ανώμαλη επιφάνεια της στεφανιαίας αρτηρίας, ο παρατεταμένος σπασμός της αρτηρίας, η κακή λειτουργία του ενδοθηλίου, δηλαδή του εσωτερικού χιτώνα της αρτηρίας, η κακή μικροκυκλοφορία μέσα στις μικρές αρτηρίες της καρδιάς και η φλεγμονή του τοιχώματος της αρτηρίας αποτελούν τις συνιστώσες εκείνες που μπορεί να δημιουργήσουν το έμφραγμα του μυοκαρδίου. Οχι η στένωση (το βούλωμα) αποκλειστικά.

Ετσι μετά την εμφύτευση του stent σε ένα εξελισσόμενο έμφραγμα, όπου είναι επιβεβλημένη και σωτήρια, με το να εμφυτευθούν για προληπτικούς λόγους stents στις άλλες αρτηρίες το μόνο που επιτυγχάνουμε είναι να αυξάνουμε τις πιθανότητες και τους κινδύνους από την εμφύτευση των πολλών stents.

Κατά συνέπεια η εύλογη απορία των φίλων της στήλης απαντάται με παράθεση όλης της βιβλιογραφίας που επιμένει ότι δεν υφίσταται η έννοια της «προληπτικής επεμβατικής καρδιολογίας» με απώτερο στόχο να αποφευχθεί στο μέλλον ένα πιθανόν έμφραγμα του μυοκαρδίου. Για αυτόν, άλλωστε, τον λόγο δεν εμφυτεύουμε stents στις μικρές στενώσεις (βουλώματα) όπως θα ήθελε ο αναγνώστης αυτής της στήλης.